Thirrje urgjente për veprim institucional · Nënshkruaj peticionin →

000Lajme të Gjelbra· 9 min lexim

Rrobat që po na sëmurin

Poliesteri është fibra më e prodhuar në botë. Etiketa na tregon emrin e materialit, por shumë pak për kimikatet, përbërjen dhe njerëzit që paguajnë koston e prodhimit.

Një bluzë sportive mund të duket si çdo bluzë tjetër. Është e lehtë, thahet shpejt dhe shpesh shitet si zgjedhje praktike. Pastaj e kthejmë etiketën: 100% poliester.

Ai emër përshkruan një fibër që, në shumicën e rasteve, nis nga nafta dhe gazi. Poliesteri përbënte 59% të prodhimit botëror të fibrave në vitin 2025, sipas raportit më të fundit të Textile Exchange. Kjo shifër mat peshën e fibrave të prodhuara, jo numrin e rrobave në dollapët tanë. Megjithatë, ajo tregon sa thellë është lidhur industria e veshjeve me lëndët fosile.

Pyetja nuk është vetëm çfarë veshim. Është edhe çfarë ndodh gjatë prodhimit, përdorimit, larjes dhe hedhjes së asaj rrobe dhe sa prej kësaj historie na tregohet kur e blejmë.

Nga nafta te fija e pëlhurës

Për të prodhuar poliesterin e zakonshëm, lëndët e përftuara nga nafta dhe gazi përpunohen deri te përbërësit kimikë prej të cilëve krijohet PET-i. Ky është i njëjti lloj polimeri që përdoret edhe për shumë shishe pijesh. PET-i shkrihet, kalon nëpër vrima shumë të imëta për t’u kthyer në fije, e pastaj fijet shndërrohen në pëlhurë. Në fund, pëlhura ngjyroset, pritet dhe qepet.

Poliesteri nuk është emri i vetëm që duhet njohur. Në etiketa mund të hasim poliamid, që quhet edhe najlon; elastan, që njihet edhe si spandeks, ndërsa Lycra është emër tregtar; si dhe akrilik, modakrilik, polipropilen ose polietilen. Këta janë materiale të ndryshme sintetike, jo dhjetë emra për të njëjtën plastikë. Edhe një dallim tjetër ka rëndësi: viskoza dhe lyocell prodhohen duke përpunuar celulozë bimore; ato nuk janë e njëjta gjë me poliesterin prej PET-i.

Etiketa zakonisht na ndihmon të dallojmë fibrën. Ajo nuk na rrëfen të gjithë procesin që e ka sjellë atë fibër deri te lëkura jonë.

Kur shishja bëhet bluzë

Një pjesë e poliesterit prodhohet nga shishe PET të ricikluara. Këshilli i qytetit Nottingham përdorë si shembull dhjetë shishe për një bluzë. Është një mënyrë e thjeshtë për ta përfytyruar sasinë e materialit, jo një formulë që vlen për çdo shishe dhe çdo bluzë.

Riciklimi i jep shishes një përdorim tjetër dhe mund të pakësojë nevojën për PET të ri. Por bluza që del prej saj mbetet poliester. Ajo mund të lëshojë mikrofibra gjatë përdorimit dhe larjes.

Ka edhe një pyetje më të madhe për premtimin e modës “qarkore”: çfarë po riciklohet në të vërtetë? Sipas Textile Exchange, 97% e lëndës së përdorur për poliesterin e ricikluar në vitin 2025 erdhi nga shishet plastike. Ndërkohë, kthimi i tekstileve të përdorura në fibra për tekstile të reja mbetet nën 1% të prodhimit të përgjithshëm të fibrave. Pra, mbishkrimi “i ricikluar” në një bluzë nuk do të thotë domosdoshmërisht se industria po i kthen rrobat e vjetra në rroba të reja.

I veshim, i lajmë, ku shkojnë mikrogrimcat?

Rrobat sintetike nuk presin të përfundojnë në mbeturina për të lënë gjurmë. Fërkimi gjatë përdorimit mund të shkëpusë fije plastike shumë të vogla, të cilat kalojnë në pluhur dhe në ajër. Larja shkëput të tjera, që dalin bashkë me ujin e lavatriçes. Kjo është vërejtur në studime mbi veshjet prej poliesteri.

Një pjesë e mikrofibrave mbahet nga impiantet e trajtimit të ujërave të zeza. Por mbajtja në impiant nuk është zhdukje: shumë grimca përfundojnë në llumin e ujërave të zeza, ndërsa të tjera kalojnë më tej në mjedis. Agjencia Evropiane e Mjedisit thekson se lëshimi i mikroplastikës ndodh gjatë gjithë jetës së një produkti sintetik, nga prodhimi deri te trajtimi i mbetjeve.

Prania e mikrofibrave në ajër dhe ujë është e dokumentuar. Sa sëmundje shkakton ekspozimi i përditshëm ndaj tyre te njerëzit është pyetje tjetër, për të cilën kërkimi shkencor vazhdon. Organizata Botërore e Shëndetësisë e trajton ekspozimin ndaj mikroplastikës dhe kimikateve të plastikës si çështje të shëndetit publik që kërkon më shumë vëmendje.

Rroba është edhe ajo me çfarë është trajtuar

Përbërja e fibrës nuk na tregon gjithçka për substancat që mund të gjenden në një veshje. Në vitin 2024, studiuesit analizuan 57 mostra tekstilesh të zakonshme, të prodhuara nga materiale konvencionale dhe të ricikluara. Ata gjetën sasi të ndryshme të bisfenolëve BPA dhe BPS.

BPA njihet si substancë që mund të ndërhyjë në sistemin hormonal. Hormonet marrin pjesë, mes të tjerash, në rritje dhe riprodhim. Prandaj prania e një substance të tillë në tekstile është arsye për matje dhe transparencë, edhe kur një analizë e vetme nuk mund të tregojë se një person është sëmurë nga një veshje e caktuar.

Po gjatë sportit? Në të njëjtin studim, studiuesit provuan çfarë ndodh kur disa pëlhura bien në kontakt me djersë të simuluar. Vlerësimi i tyre tregoi se lagështia mund të rrisë kalimin e bisfenolëve nga tekstili dhe mundësinë e ekspozimit përmes lëkurës. Kjo është veçanërisht e rëndësishme për t’u hetuar te rrobat që qëndrojnë gjatë ngjitur me trupin.

Edhe ngjyrat kanë rëndësi. Për njerëzit e ndjeshëm, disa ngjyrues të përdorur te pëlhurat sintetike mund të shkaktojnë reaksione alergjike të lëkurës. Kështu, kur një rrobë shkakton kruarje ose skuqje, shkaku mund të jetë trajtimi i saj dhe jo domosdoshmërisht vetë fibra.

Po lidhja me fertilitetin?

Kjo pyetje meriton përgjigje të saktë, sidomos kur përdoret si titull alarmues. Në një studim të vitit 1992, 14 burra mbajtën një mbështjellëse prej poliesteri rreth testikujve, ditë e natë, për një periudhë të gjatë. Te të gjithë u ndal përkohësisht prodhimi i spermatozoideve; pas heqjes së mbështjellëses, ai u rikthye. Rezultati është real dhe nuk duhet lënë jashtë diskutimit.

Studime të tjera nuk kanë dhënë të njëjtin rezultat. Në një eksperiment me mbështetëse sportive të veshura me poliester, temperatura rreth testikujve u rrit, por studiuesit nuk gjetën rënie domethënëse të parametrave të spermës. Një përmbledhje shkencore e publikuar në vitin 2026 vlerëson se, për veshjet e përdorura në kushte të zakonshme, ende nuk është treguar që përbërja e fibrës, më vete, shkakton infertilitet. Nxehtësia, sa e ngushtë është veshja dhe kohëzgjatja e përdorimit janë pjesë të rëndësishme të pyetjes.

Kjo nuk e mbyll çështjen e shëndetit riprodhues. Ajo na tregon çfarë duhet kërkuar më tej: studime për ekspozimin ndaj kimikateve të tekstileve, përdorimin e përditshëm të veshjeve dhe efektet afatgjata, te gratë dhe burrat. Të thuash se një bluzë shkakton infertilitet do të shkonte përtej provave të sotme. Të mos kërkosh përgjigje, ndërkohë që prodhimi i poliesterit vazhdon të rritet, do të ishte po ashtu një zgjedhje.

Megjithatë, një numër i madh dezinformatash dhe artikuj të porositur në internet, mundohen të minimizojnë realitetin e këtyre produkteve kimike të cilat ndikojnë në shëndetin e njerzëve. Ambientalistët kanë deklkaruar që studimet dhe testimet e fast-fashion po fshihen nga interneti apo po mbulohen me studimet të sponzorizuara, sepse një industri e madhe gjendet mbrapa saj.

Kostoja që nuk shfaqet në çmim

Një bluzë nuk fillon të ketë ndikim mjedisor vetëm kur e blejmë. Agjencia amerikane për mbrojtjen e mjedisit, EPA, e përfshin prodhimin e PET-it ndër proceset ku 1,4-dioksani mund të krijohet si nënprodukt. EPA ka identifikuar rreziqe nga ekspozimi ndaj kësaj substance për punëtorët dhe për disa komunitete pranë burimeve të ndotjes. Kjo nuk do të thotë se çdo fabrikë PET ndot njësoj; do të thotë se mbikëqyrja e prodhimit është pjesë e historisë së rrobës.

Sipas modelimit të agjencisë franceze ADEME, prodhimi i një bluze prej poliesteri lidhet me rreth 5,5 kilogramë CO₂e. Kur përfshihen edhe përdorimi dhe fundi i jetës së saj, vlerësimi arrin në 6,21 kilogramë CO₂e. Këto janë vlera për një bluzë të modeluar, jo matje identike për çdo produkt në dyqan. Edhe pasi hidhet, fibra sintetike mund të mbetet në mjedis dhe të copëzohet në grimca gjithnjë më të vogla; nuk ekziston një numër i vetëm vitesh që përshkruan dekompozimin e çdo veshjeje prej poliesteri.

Poliesteri është i lirë për t’u prodhuar dhe i përshtatshëm për ritmin e modës së shpejtë. Por çmimi i një rrobe nuk tregon vetvetiu sa është paguar personi që e ka qepur. Organizata Ndërkombëtare e Punës dokumenton paga të ulëta, kushte të vështira dhe pabarazi gjinore në sektorin e tekstilit dhe veshjeve, ku shumica e të punësuarve janë gra. Kur flasim për koston e modës së lirë, duhet të flasim edhe për punën që e bën të mundur.

Etiketa është fillimi i pyetjeve

Të lexosh përbërjen është një hap i dobishëm. Por konsumatori nuk mund ta zbulojë nga etiketa sa mikrofibra lëshon një rrobë, çfarë rezultatesh kanë dhënë testet për substancat kimike, si janë trajtuar ujërat e fabrikës apo çfarë page ka marrë punëtori.

Këto janë pyetje për markat, prodhuesit dhe institucionet që i mbikëqyrin. Ato kërkojnë testim, të dhëna të publikuara dhe përgjegjësi përgjatë zinxhirit të prodhimit. Studimet e cituara këtu nuk matin rrobat që shiten në Kosovë, ndaj nuk mund të na tregojnë çfarë përmban një bluzë konkrete në një dyqan të Prishtinës apo Pejës. Por, mund të na tregojnë, megjithatë, çfarë ia vlen të kërkojmë të testohet dhe të bëhet publike.

Herën tjetër kur një etiketë të thotë “poliester i ricikluar”, ajo po të jep një pjesë të historisë. Pjesa tjetër fillon me pyetjen: kush e prodhoi, çfarë përmban, ku shkojnë grimcat e saj dhe kush paguan për pasojat?

Të pëlqeu artikulli? Shpërndaje:

Një e-mail në javë, pa spam, pa greenwashing

Lajmet dhe verifikimet tona të javës, me fakte dhe prova.