Thirrje urgjente për veprim institucional · Nënshkruaj peticionin →

000Lajme të Gjelbra· 10 min lexim

Këndvështrim: Patriarkati në një planet që po ngrohet

Përgjegjësia për emetimet dhe puna për t’i përballuar pasojat e tyre ndahen në mënyrë të pabarabartë.

Kur një valë e të nxehtit e bën banesën të padurueshme, mundësia për ta ndezur kondicionerin varet edhe nga fatura e energjisë. Për një familje me të ardhura të ulëta, freskimi mund të jetë shpenzim që duhet peshuar me ushqimin ose qiranë. Nëse në shtëpi ka dikë që kërkon kujdes, ditës i shtohen edhe orë të tjera pune. E njëjta logjikë vlen edhe për ngrohjen e hapësirë në ditë dimri.

Kush e kryen këtë punë? Kush mund të mungojë nga puna me pagë për t’u kujdesur për një familjar? Përgjigjet lidhen me mënyrën si janë organizuar familja, tregu i punës dhe shërbimet publike. Pikërisht këtu kriza klimatike takohet me patriarkatin.

Sipas Organizatës Botërore të Meteorologjisë, temperatura mesatare globale në vitin 2025 ishte rreth 1,43°C mbi mesataren e viteve 1850–1900. Raporti, i publikuar në mars 2026, konfirmon se 2015–2025 ishin njëmbëdhjetë vitet më të ngrohta të regjistruara. Rritja e gazeve serrë po e ngroh planetin; burimet dhe mbrojtja për t’i përballuar pasojat ndahen brenda marrëdhënieve ekzistuese të pushtetit. [1]

Kjo analizë me kontekst gjinor e shqyrton se kush vendos për energjinë, prodhimin dhe tokën, si shpërndahen përfitimet dhe kujt i mbetet puna e përballimit të dëmit. Për ta ndjekur këtë lidhje, duhet parë përtej numrit të grave në një panel dhe brenda mënyrës si funksionon ekonomia.

Patriarkati është një rend shoqëror që i jep përparësi autoritetit mashkullor dhe e ndan pushtetin, pronën e punën sipas gjinisë. Grave u caktohen pritshmëri për kujdes dhe bindje; burrave për sigurimin e jetesës, autoritet dhe kontroll mbi emocionet. Këto role mund t’i kufizojnë të dyja gjinitë, por privilegjet dhe kostot e tyre shpërndahen në mënyrë të pabarabartë.

Ky rend riprodhohet në familje dhe në institucione, përmes vendimeve për punësimin, ndarjen e pasurisë dhe shërbimet që financohen. Edhe gratë mund t’i përcjellin normat patriarkale, ashtu si burrat mund t’i kundërshtojnë ato. Për ta kuptuar se kush e mirëmban sistemin, duhet ndjekur autoriteti dhe përfitimi që prodhojnë këto rregulla.

Puna e kujdesit e bën këtë pabarazi të matshme. Sipas raportit The Gender Snapshot 2025 të UN Women dhe UN DESA, gratë shpenzojnë mesatarisht 2,5 herë më shumë kohë se burrat në punë shtëpiake dhe kujdes të papaguar, bazuar në të dhënat më të fundit të disponueshme. [2]

Kjo kohë ka pasoja për të ardhurat. OECD-ja, në një analizë të publikuar në shtator 2025, i lidh pabarazitë në punën me dhe pa pagesë me normat gjinore, ndarjen e lejes prindërore dhe qasjen në kujdes të përballueshëm për fëmijët e të afërmit. Këto pengesa ndikojnë në karrierën dhe mbrojtjen sociale të grave, përfshirë pensionet. [3]

Këtu bëhet e dukshme edhe ndërthurja me kapitalizmin. Punëtori që paraqitet në vendin e punës duhet të jetë ushqyer, të ketë pushuar dhe të ketë dikë që kujdeset për familjarët që varen prej tij. Një pjesë e kësaj pune kryhet pa pagesë brenda familjes. Organizata Ndërkombëtare e Punës, në analizën e korrikut 2025 për ekonominë e kujdesit, e trajton kujdesin si punë thelbësore për të gjitha punët e tjera. [4]

Nga një këndvështrim feminist, përfitimi ekonomik është i qartë, puna e nevojshme për ta mbajtur fuqinë punëtore në gjendje të punojë nuk mbulohet e gjitha nga pagat ose shërbimet publike. Një pjesë e kostos u transferohet personave që kujdesen pa pagesë. Kur kjo punë u caktohet grave si detyrim familjar, ekonomia mund të mbështetet në kohën e tyre duke e trajtuar atë si të pakufishme. Edhe dëmi mjedisor duhet parë përmes kësaj ndarje të kostove, kur faturën për ndotjen ose riparimin e mbulojnë familjet dhe publiku, fitimi i biznesit nuk pasqyron të gjithë koston e aktivitetit të tij.

Kriza klimatike e vë nën presion këtë organizim. ONP-ja paralajmëron se ndikimet shëndetësore dhe shoqërore të ndryshimeve klimatike pritet ta rrisin kërkesën për kujdes. Kur shërbimet publike nuk i përballojnë nevojat, puna shtesë duhet të kryhet diku. Një politikë klimatike duhet të shqyrtojë edhe nëse këtë boshllëk po e mbush puna e papaguar në familje. [4]

Në Kosovë, të dhënat e tregut të punës e bëjnë më konkrete çështjen e burimeve. Sipas Anketës së Fuqisë Punëtore për vitin 2024, të publikuar nga Agjencia e Statistikave të Kosovës në maj 2025, shkalla e punësimit për moshat 15–64 vjeç ishte 21,2% te gratë dhe 55,9% te burrat. [5]

Hendeku nuk mund t’i atribuohet i tëri kujdesit të papaguar. Megjithatë, ai kërkon që politikat e përshtatjes ndaj klimës të marrin parasysh pabarazinë në qasjen në të ardhura nga puna. Po aq kujdes kërkon termi statistikor “ekonomikisht joaktive”: ai përshkruan marrëdhënien me tregun e punës dhe mund të përfshijë persona që kryejnë çdo ditë punë të papaguar.

Edhe prona është pjesë e kësaj marrëdhënieje. Komisioni Evropian, në raportin e vitit 2025 për Kosovën, e vendos pronësinë e grave mbi pronat në 20,02% për vitin 2024. Një grant i lidhur me pronësinë e regjistruar duhet ta marrë parasysh edhe pozitën e grave që punojnë në fermë apo kujdesen për banesën, por nuk figurojnë si pronare. [6]

Pabarazia gjinore ndërthuret me klasën ekonomike. Një studim i botuar në Nature Climate Change më 2025 u atribuon 10% të popullsisë me të ardhurat më të larta rreth dy të tretat e ngrohjes globale shtesë gjatë periudhës 1990–2020. Analiza përfshin emetimet nga konsumi dhe investimet. [7]

Kjo e bën të pamjaftueshme një ndarje të përgjegjësisë vetëm në gra dhe burra. Pasuria dhe kontrolli mbi investimet krijojnë dallime të mëdha brenda secilës gjini. Një analizë që e lidh klimën me patriarkatin duhet ta mbajë të dukshëm edhe pushtetin ekonomik, përfshirë atë që ushtrojnë gratë e pasura.

Normat gjinore mund të ndikojnë edhe në konsum. Një punim kërkimor paraprak i Ondine Berland dhe Marion Leroutier, i publikuar më 2025, gjeti se në Francë gratë kishin gjurmë karboni mesatarisht 26% më të ulët nga ushqimi dhe transporti sesa burrat. Ai përdor anketa të viteve 2014–2015 dhe 2018–2019; rezultati vlen për këta sektorë dhe këtë vend. [8]

Autorët sugjerojnë se normat e burrërisë të lidhura me mishin e kuq dhe veturat shpjegojnë një pjesë të dallimit që mbetet pasi merren parasysh faktorë të tjerë. Gjetja e drejton vëmendjen te sjelljet dhe kushtet që i formësojnë ato, duke kërkuar kujdes ndaj përgjithësimeve biologjike. [8]

Pabarazitë ndikojnë edhe në pasojat e ardhshme. Raporti The Gender Snapshot 2025 paraqet një projeksion sipas të cilit, në skenarin më të keq klimatik, deri në 158,3 milionë gra dhe vajza të tjera mund të jetojnë në varfëri ekstreme deri më 2050. Modeli përdor pragun 2,15 dollarë në ditë. Shifra është projeksion global, i kushtëzuar nga skenari, dhe nuk është vlerësim për Kosovën. [2]

Vendimmarrja klimatike ofron një pamje më të ndërlikuar se përjashtimi i plotë. Sipas raportit të UNFCCC-së të vitit 2025, në negociatat e Bonit të qershorit 2025, gratë përbënin 53,2% të delegatëve shtetërorë, por 40,1% të drejtuesve dhe zëvendësdrejtuesve të delegacioneve. Përparimi në pjesëmarrje duhet të shoqërohet me qasje në pozitat ku përcaktohen prioritetet. [9]

Një politikë e kujdesit kërkon pikërisht këtë ndryshim. Ajo mbështetet në shërbime të financuara dhe përgjegjësi të ndara. Gratë kanë të drejtë të marrin vendime edhe kur nuk janë nëna dhe pa pasur nevojë të dëshmojnë ndonjë lidhje të veçantë me natyrën. Kujdesi për jetën duhet të jetë detyrim shoqëror, i mbështetur nga institucionet dhe i ndarë mes gjinive.

Për Kosovën, një qasje e tillë do të kërkonte që investimet klimatike të vlerësohen edhe sipas atyre që mund t’i përdorin. Mbështetja për efikasitet energjetik duhet t’i marrë parasysh familjet me të ardhura të ulëta dhe qiramarrësit. Qasja në ujë dhe freskimi i shkollave, qendrave shëndetësore e hapësirave publike duhet të lidhen me nevojat e njerëzve që i përdorin. Shërbimet e kujdesit duhet të hyjnë në planifikimin e qëndrueshmërisë së komunitetit.

Edhe punëtorët e sektorëve që ndryshojnë gjatë tranzicionit energjetik kanë nevojë për mbrojtje të të ardhurave dhe mundësi reale për punësim. Kjo është pjesë e së njëjtës kërkesë për drejtësi: kostot e ndryshimit duhet të ndahen sipas mundësive dhe përgjegjësisë, duke u dhënë mbrojtje atyre që kanë më pak burime.

Për ta bërë këtë të kontrollueshme, institucionet duhet të tregojnë kush përfiton nga buxhetet klimatike, si ndikon mbështetja në punën e kujdesit dhe kush merr pjesë në vendime. Të dhënat sipas gjinisë, të ardhurave dhe vendbanimit do të ndihmonin të shihej se ku arrijnë investimet dhe ku mbetet barra.

Në një banesë që mbinxehet, përballimi i ditës kërkon para, kushte të përshtatshme dhe kohën e dikujt. Derisa ajo kohë merret si e mirëqenë, një pjesë e përshtatjes ndaj krizës klimatike financohet me punë të papaguar. Njohja dhe ndarja e kësaj kostoje duhet të bëhen pjesë e përgjegjësisë publike.

Burimet dhe shënimet për të dhënat

[1] Organizata Botërore e Meteorologjisë. State of the Global Climate 2025. 23 mars 2026. Të dhënat për temperaturën globale të vitit 2025 dhe periudhën 2015–2025.

[2] UN Women dhe UN DESA. The Gender Snapshot 2025. 2025. Faqet e shtypura 10 dhe 17. Raporti bashkon të dhënat më të fundit të disponueshme; ato nuk janë të gjitha matje të vitit 2025. Projeksioni i varfërisë i referohet skenarit më të keq klimatik dhe pragut 2,15 USD/ditë të përdorur në model.

[3] OECD. Gender gaps in paid and unpaid work persist. 15 shtator 2025. Ndikimi i normave gjinore dhe politikave të kujdesit në punën me pagesë dhe mbrojtjen sociale.

[4] Organizata Ndërkombëtare e Punës. Advancing decent work and the care economy: An essential component of social development. 24 korrik 2025. Roli ekonomik i kujdesit dhe rritja e kërkesës për kujdes nga ndryshimet demografike dhe klimatike.

[5] Agjencia e Statistikave të Kosovës. Anketa e Fuqisë Punëtore 2024. 22 maj 2025. Faqet e shtypura 7 dhe 13–14. Shkallët e punësimit 21,2% dhe 55,9% i referohen popullsisë 15–64 vjeç në vitin 2024.

[6] Komisioni Evropian. Kosovo 2025 Report, SWD(2025) 752 final. 4 nëntor 2025. Seksioni Property rights. Treguesi 20,02% i referohet vitit 2024 dhe është përdorur siç raportohet nga Komisioni.

[7] Sarah Schöngart dhe bashkautorët. High-income groups disproportionately contribute to climate extremes worldwide. Nature Climate Change 15, 627–633, 2025. DOI 10.1038/s41558-025-02325-x. Analizon emetimet e konsumit dhe investimeve gjatë viteve 1990–2020.

[8] Ondine Berland dhe Marion Leroutier. The gender gap in carbon footprints: determinants and implications. Grantham Research Institute Working Paper 424, maj 2025. Punim kërkimor paraprak. Francë; ushqimi dhe transporti; anketa 2014–2015 dhe 2018–2019. Nuk është vlerësim për Kosovën ose për emetimet e plota globale sipas gjinisë.

[9] Sekretariati i UNFCCC-së. Gender composition, FCCC/CP/2025/4. 26 gusht 2025. Tabela 2, faqja e shtypur 8. Të dhënat 53,2% dhe 40,1% i referohen SB62, Bon, qershor 2025.

Të pëlqeu artikulli? Shpërndaje:

Një e-mail në javë, pa spam, pa greenwashing

Lajmet dhe verifikimet tona të javës, me fakte dhe prova.