Thirrje urgjente për veprim institucional · Nënshkruaj peticionin →

Fjalori Klimatik

Gjuha që përcakton krizën klimatike, e shpjeguar shqip — nga neutraliteti klimatik te greenwashing-u.

497

terma, të përditësuar vazhdimisht

#

A

Acidifikimi i oqeaneverritja e aciditetit në ujërat detare për shkak të përthithjes së CO₂.Active Mobility – Mobiliteti Aktivecja dhe biçikletat si forma transporti pa emetime.Active Shading – Hijezimi aktivpanele të rregullueshme për diell/erë.ADfermentim anaerobik – biogaz nga mbetje organike.Adaptim klimatik (Climate adaptation)procesi i përshtatjes së sistemeve njerëzore dhe natyrore ndaj efekteve aktuale ose të pritura të ndryshimeve klimatike.Adaptimi lokalZgjidhjet e përshtatura për komunitete specifike (p.sh., riciklim lokal, pyllëzim urban, bujqësi të qëndrueshme).Aerimi i tokësProcesi i përmirësimit të përshkueshmërisë së ajrit në tokë.Agjenda mjedisore lokaledokument që përkufizon prioritetet e një komune në mbrojtjen e mjedisit.Agro-pylltaria (Agroforestry)kombinimi i bujqësisë me pyllëzim për të ruajtur tokën.Agrodiversitetilarmia e kulturave bujqësore që rrit rezistencën klimatike.AgroekologjiaStudimi i ndërveprimit midis tokës dhe ekosistemeve bujqësore.Agronomisë regenerativemetoda që rikthen shëndetin e tokës përmes bujqësisë.AI for Climate – IA për Klimënpërdorimi i inteligjencës artificiale për analizë dhe parashikim të ndikimeve klimatikeAlbedo planetarpërqindja e rrezatimit diellor që reflektohet nga sipërfaqja e Tokës.Analiza e rrezikut klimatikvlerësimi i pasojave të mundshme nga ndryshimet klimatike.Analiza e rrjedhës së materialeve (MFA)hartë e flukseve materiale.Analiza EEIOinput-output mjedisor për zinxhirët ekonomikë.Ankthi klimatikNdjenja e frikës dhe pasigurisë për të ardhmen për shkak të krizës klimatike.Antropoceniepoka e re gjeologjike që përshkruan ndikimin e madh të njerëzimit në Tokë.Arkitektura e gjelbërdizajn që integron efikasitet energjetik dhe natyrë.Artificial Carbon Removal – Përthithja Artificiale e Karbonitpërdorimi i nanomaterialeve për të thithur CO₂.Asetet e bllokuara (Stranded assets)investime që humbin vlerë me dekarbonizimin.Atmosfera tokësoreshtresa e gazrave që rrethon Tokën dhe rregullon temperaturën.Auditi i gjelbërproces verifikimi për zbatimin e praktikave të qëndrueshme.Automatizimi i gjelbërpërdorimi i teknologjisë për të optimizuar burimet dhe energjinë.

B

Barazia mjedisoreshpërndarje e drejtë e burimeve natyrore dhe shërbimeve.Bateritë e joneve natyralealternativa ekologjike ndaj litiumit.Bateritë e përpunuara (Rebattery)bateri që rigjenerohen për përdorim të përsëritur.Big Data for Climatepërdorimi i të dhënave masive për analizimin e trendeve klimatike.Bio-ekonomia ruralepërdorimi i burimeve natyrore për zhvillim të qëndrueshëm rural.Bio-remediacionipërdorimi i mikroorganizmave për pastrimin e ndotjes.Biochar – Biokarbonikarbon i djegur që ruhet në tokë dhe rrit pjellorinë.BiodiversitetiLarmia e gjallesave në Tokë, nga insektet deri te pyjet dhe oqeanet.Biodiversity Loss – Humbja e Biodiversitetitreduktimi i llojeve të gjalla për shkak të ndotjes, shpyllëzimit dhe ndryshimeve klimatike.Bioekonomiaekonomi që përdor burime biologjike për prodhim të qëndrueshëm.BioenergjiEnergji e prodhuar nga materiale organike si mbeturina bimore apo ushqimore.Biogaz ruralenergji e prodhuar nga mbetjet organike të fermave.Bioindikatorëtorganizma që tregojnë gjendjen ekologjike të një zoneBioindustrializationpërdorimi i bioteknologjisë për prodhim më të pastër në industri.Bioinformatika klimatikeanaliza e ADN-së së ekosistemeve për të kuptuar ndikimet klimatike.Biokarburantet e avancuarakarburante të prodhuara nga mbeturina organike, jo ushqimore.Biomimetic Cities – Qytetet Biomimetikeqytete që imitojnë funksionet e natyrës për qëndrueshmëri.Biopesticidetpesticide natyrore që nuk dëmtojnë biodiversitetin.Bioplastikaplastikë e prodhuar nga materiale organike.Blended finance – Financimi i Kombinuarkombinim kapitalesh publike/ private për risk-sharing.Blockchain për karboninpërdorimi i blockchain për transparencë në tregjet e karbonit.Blue Supply Networks – Rrjetet Blu të Furnizimittregtia detare që respekton standardet mjedisore.BREEAM – Metoda e Vlerësimit Mjedisor të Ndërtesaveskemë britanike vlerësimi të qëndrueshmërisë.Bujqësi e zgjuar klimatike (CSA)modele bujqësie që përshtaten me klimën.Bujqësia e karbonitteknika bujqësore që thithin më shumë karbon sesa lëshojnë.Bujqësia vertikale urbanerritja e perimeve në ndërtesa të qytetit.Burimet natyroreMateriale që i merr njeriu nga natyra për nevojat e veta (ujë, drithëra, minerale).

C

Carbon Credit (Kredit karbonik)certifikatë që përfaqëson një ton CO₂ të shmangur ose kompensuar.Carbon Emission – Emetimet e KarbonitSasia e gazrave ndotës që lëshohen në ajër nga transporti, energjia, industria dhe bujqësia.Carbon Footprint – Gjurma e KarbonitSasia e përgjithshme e gazeve serrë që prodhojmë nga aktivitetet tona (ushqimi, transporti, energjia, produktet që blejmë).Carbon Markettregu ku kompanitë blejnë apo shesin kuota të emetimeve të karbonit.Carbon Offset/Kompensimi i karbonitInvestim në projekte që ulin ose heqin CO₂ për të balancuar ndotjen e vet.Carbon Price Floor – Çmimi Minimal i Karbonitdysheme për çmimin e CO₂ në treg.Carbon Transparencyndarja publike e të dhënave për emetimet e kompanive në kohë reale.Care Economy – Ekonomia e Kujdesitekonomi që vendos kujdesin për njerëzit dhe natyrën përpara fitimit.CBAM (Carbon Border Adjustment Mechanism)taksë e karbonit në kufijtë e BE-së për produktet me ndotje të lartë.Cikli i azotitprocesi natyror i riciklimit të azotit në atmosferë dhe tokë.Cikli i karbonit (Carbon cycle)procesi natyror i qarkullimit të karbonit ndërmjet atmosferës, tokës, oqeaneve dhe organizmave të gjallë.Cikli i ujitqarkullimi natyror i ujit nga oqeanet, atmosfera dhe toka.Cikli jetësor i produktit (LCA)analiza e ndikimit mjedisor nga prodhimi deri në riciklim.Cikli mbyllur i prodhimitproces ku mbetjet kthehen në lëndë të parë.Circular Economy Data – Të Dhënat e Ekonomisë Qarkorendarja dhe ripërdorimi i të dhënave si burim për inovacione të qëndrueshme.Clean Air Zones (CAZ) – Zonat me Ajër të Pastërzona urbane me ndalesë për automjete ndotëse.Clean Hydrogen Corridor – Korridori i Hidrogjenit të Pastërrrjet transporti dhe infrastrukture për përdorimin e hidrogjenit të pastër në rajone të ndryshme.Climate Advisory Services – Konsulenca Klimatikeproceset e dialogut për krijimin e ligjeve mjedisore.Climate Budget Tagging – Etiketimi Klimatik i Buxhetitetiketim i shpenzimeve publike për klimën.Climate Cooperative – Kooperativa Klimatikeorganizata komunitare që operojnë me energji të pastra.Climate Diplomacy – Diplomacia Klimatikepërfshirja e komunave në agjenda globale.Climate Equity – Drejtësi Klimatikesigurimi që masat klimatike të jenë të drejta dhe përfshirëse për të gjitha grupet shoqërore.Climate Lab – Laboratori Klimatikhapësira ku testohen politika dhe teknologji të reja.Climate literacy – Alfabetizimi klimatiknjohuritë bazë që qytetarët kanë për klimën dhe ndikimet e saj.Climate Mainstreaming – Integrimi i Klimës në Politika dhe Vendimmarrjeintegrimi i konsideratave klimatike në çdo politikë publike apo buxhet kombëtar.Climate Migration – Migrimi Klimatikpërgjegjësia ndaj brezave të ardhshëm për planetin.Climate Narrative – Narrativa e Klimëstregimet që formësojnë perceptimin publik për klimën.Climate Neutrality – Neutraliteti KlimatikGjendje kur emetimet e gazeve serrë që prodhojmë balancohen me ato që i heqim ose i kompensojmë përmes teknologjive dhe natyrës (p.sh.…Climate Psychology – Psikologjia Klimatikestudimi i ndikimit emocional të krizës klimatike.Climate Resilience Fund – Fondi i Rezistencës Klimatikefonde për adaptim në komunitete.Climate Risk Hedging – Mbrojtja nga Rreziku Klimatikmbrojtje financiare ndaj shock-eve klimatike.Climate Transformation Culture – Kultura e Transformimit Klimatikmënyra se si ndryshimet e klimës ndikojnë në sjellje dhe vlera.Climate-Neutral Innovation – Inovacion me Neutralitet Klimatikzhvillimi i teknologjive të reja që nuk rrisin bilancin e karbonit global.ClimateTech (Teknologjia klimatike)Inovacione dhe programe që ndihmojnë në matjen, uljen dhe menaxhimin e ndotjes (p.sh. Karbon360).Closed-Loop Materials – Materiale me cikël të mbyllurdizajnuar për riciklim të plotë.CO₂ – Dioksidi i karbonitGazi më i zakonshëm që ndikon në ngrohjen globale, kryesisht nga karburantet fosile.Coastal Protection – Mbrojtja e Vijës Bregdetaremasat për të parandaluar erozionin dhe ngritjen e detit.Combined Heat and Power (CHP) / Cogeneration -Kogjenerimiprodhim i kombinuar energjie elektrike + ngrohje.Complete Streets – Rrugët Gjithëpërfshirëseinfrastrukturë për të gjithë përdoruesit, jo vetëm makina.Congestion Pricing – Çmimi i Kongjestionittarifë hyrjeje në qendra urbane për të ulur trafikun.Conservation Tillage – Tillage konservuespunim minimal i tokës që ruan karbonin.Contracts for Difference (CfD) – Kontratat për Diferencë në Energjistabilizim i të ardhurave të rinovueshmeve.Cool Roof – Çatia reflektuesesipërfaqe me albedo të lartë që reflekton nxehtësinë.COP (Conference of Parties)takimi vjetor global për klimën ku vendet marrin vendime për politikat mjedisore.Cross Ventilation – Ventilimi Natyror i Kryqëzuarrrjedhje ajri për ftohje pa energji.Cross-Border Sustainability Programmes – Programet Ndërkufitare të Qëndrueshmërisëiniciativa që prekin më shumë se një shtet.CSDDDdirektivë për kujdes të duhur në zinxhirin global të vlerës.CSR (Corporate Social Responsibility) – Përgjegjësia Shoqërore e KorporatavePërgjegjësia sociale e bizneseve për të operuar në mënyrë etike, të qëndrueshme dhe me ndikim pozitiv në komunitet dhe mjedis.

D

Decarbonizing Supply Chains – Dekarbonizimi i zinxhirëve të furnizimitulja e karbonit në çdo hallkë të furnizimit global.Deep Decarbonization – Dekarbonizimi i Thellëeliminimi i plotë i burimeve fosile në ekonomi.Dekarbonimi fiskalrregullimi i tatimeve për të favorizuar energjitë e pastra.DekarbonizimiProcesi i zvogëlimit të përdorimit të karburanteve fosile dhe shkarkimeve të CO₂ në atmosferë.Dekarbonizimi industrialtransformimi i sektorëve prodhues drejt energjive të pastra.Dekarbonizimi institucionalprocesi i përshtatjes së institucioneve publike në standarde të gjelbra.Deklarata klimatike kombëtarezotim i qeverive për objektiva të matshme mjedisore.Demand Reduction – Zvogëlimi i Kërkesësulja e përdorimit përmes dizajnit & sjelljes.Digital Decarbonization – Dekarbonizimi DigjitalUlja e emetimeve përmes dixhitalizimit të zinxhirit të furnizimit dhe proceseve industriale.Digital Product Passport (DPP) – Pasaportë Dixhitale e Produktittë dhëna LCA/servisimi gjatë gjithë jetës.Diplomacia e ujitbashkëpunimi për menaxhimin ndërkufitar të burimeve ujore.Diplomacia klimatikebashkëpunimi ndërkombëtar për të adresuar ndryshimet klimatike.District Heating Networks – Rrjete Termikengrohje/ftohje qendrore për lagje.Diversifikim energjetik (Energy diversification)kalimi drejt burimeve të ndryshme dhe të qëndrueshme të energjisë.Dizajni bioklimatikndërtim që përdor natyrën për ngrohje, ndriçim dhe ventilim.Doughnut Economics – Ekonomia “Donut”model që balanson nevojat sociale brenda kufijve planetarë.Downcycling – Përpunimi në Materiale me Vlerë të Ulëtriciklim në produkt me vlerë më të ulët.Drejtësia klimatikeSiguron që politikat klimatike të jenë të drejta dhe të mos dëmtojnë grupet më të ndjeshme.Drejtësia ujoreqasje e barabartë në burimet ujore.Dyshtjellim materialiteti (Double materiality)ndikim mjedisor + rrezik financiar.

E

E-fuels/Power-to-X – Lëndët djegëse sintetike / Teknologjitë Power-to-Xkarburante sintetike nga elektricitet i rinovueshëm.E-mobilitetitransport elektrik dhe hibrid që redukton emetimet urbane.Eco-Analytics – Eko-Analitikapërdorimi i analizës së të dhënave për të matur performancën mjedisore.Eco-Cultural Transition – Eko-Trazicioni Kulturorkalimi i vlerave shoqërore drejt një mënyre jetese të qëndrueshme.Eco-Designdizajn produktesh që reduktojnë ndotjen gjatë gjithë ciklit të jetës së tyre.Eco-Efficiency – Eko-Efektivitetikombinimi i produktivitetit me përgjegjësinë ekologjike.Eco-Farmers – Eko-fermerëtbujq që përdorin metoda miqësore me mjedisin.Eco-Housing – Eko-Strehimibanesa të ndërtuara me materiale natyrore dhe efikase.Eco-Industrial Symbiosisbashkëpunim midis industrive ku mbetjet e njërës bëhen burim për tjetrën.Eco-Libraries – Eko-Bibliotekatkoleksione librash dhe materialesh për qëndrueshmërinë.Eco-Monetarism – Eko-Monetarizmisistem ekonomik që lidh vlerën monetare me ruajtjen e natyrës.Eco-Sovereignty – Eko-Sovranitetie drejta e një vendi për të menaxhuar burimet natyrore në mënyrë të qëndrueshme.Eco-Unions – Eko-Sindikatatlëvizje punëtorësh për kushte të qëndrueshme pune.Ecofemnism – Ekofeminizmimetoda që ruajnë rezervat detare dhe speciet e rrezikuara.Ecofuturism – Ekofuturizmiideologji që përfytyron një të ardhme harmonike me natyrën.Ecomuseum – Eko-Muzeuhapësirë që ruan trashëgiminë natyrore dhe kulturore të një zone.Edukimi klimatikPërfshirja e temave të mjedisit dhe klimës në arsimim formal dhe informal për të rritur ndërgjegjësimin publik.Edukimi për qëndrueshmëriformim që nxit mendimin kritik për mjedisin.Efikasiteti energjetik – Përdorimi i më pak energjie për të kryer të njëjtin funksion (p.sh., ndriçim LED që kursen 80% energji krahasuar me llambat e vjetra).Është “burimi më i pastër i energjisë” sepse kursimi është formë prodhimi.Eko-algoritmetmodele matematikore që ndihmojnë në parashikimin klimatik.Eko-anarkizmiteori që propozon komunitete vetëqeverisëse për ruajtjen e mjedisit.Eko-arkitektura parametrikedizajn që përshtatet me ndryshimet klimatike.Eko-artiarti që reflekton marrëdhënien njeri-natyrë dhe krizat mjedisore.Eko-auditimivlerësim i ndikimit mjedisor të operacioneve të një organizate.Eko-barazia ushqimoreakses i drejtë për ushqim të shëndetshëm dhe të qëndrueshëm.Eko-botëkuptimimënyra e të menduarit që lidh ekzistencën njerëzore me ekuilibrin natyror.Eko-diplomaciapërdorimi i bashkëpunimit ndërkombëtar për qëllime klimatike.Eko-diversifikimi ekonomikzhvillimi i sektorëve të rinj të gjelbër për rritje të qëndrueshme.Eko-drejtësia ndërkombëtareshpërndarje e barabartë e përgjegjësive klimatike mes shteteve.Eko-efikasitetirritja e produktivitetit ekonomik duke ulur ndikimin mjedisor.Eko-ekonomiasistem ekonomik që mat zhvillimin përmes ndikimit pozitiv në mjedis dhe mirëqenie.Eko-enzimatenzima biologjike që ndihmojnë në degradimin e ndotësve.Eko-etiketa e karbonittregon sasinë e karbonit të prodhuar për një produkt.Eko-etiketimi ushqimorcertifikim që tregon ndikimin mjedisor të një produkti.Eko-fabrikatfabrika që përdorin energji të rinovueshme dhe menaxhojnë mbetjet.Eko-feminizmifilozofi që lidh barazinë gjinore me mbrojtjen e natyrës.Eko-gjithëpërfshirjapërfshirja e grupeve vulnerabël në tranzicionin e gjelbër.Eko-hapësirazgjidhje dixhitale që integrojnë gjelbërimin në dizajn urban.Eko-hidrologjiastudimi i marrëdhënieve midis ujit dhe ekosistemeve.Eko-identitetivetëdijësimi personal për ndikimin ndaj mjedisit.Eko-indikatorëtparametra që matin gjendjen e mjedisit.Eko-industrial Parkzona industriale që ndan burimet dhe mbetjet për të reduktuar ndotjen.Eko-infrastrukturandërtesa, rrugë dhe shërbime që ndërtohen me materiale dhe energji të qëndrueshme.Eko-integrimi rajonalbashkëpunimi midis vendeve për politika të përbashkëta të gjelbra.Eko-integriteti institucionalaftësia e institucioneve për të vepruar në përputhje me objektivat mjedisorë.Eko-kimidegë e kimisë që zhvillon produkte me ndikim minimal në mjedis.Eko-klimatologjiaanaliza e ndikimeve klimatike mbi organizmat dhe habitatet.Eko-kooperativatorganizata që zhvillojnë biznese të gjelbra në nivel lokal.Eko-korridoretrrugë natyrore që lidhin habitatet për të ndihmuar lëvizjen e kafshëve.Eko-labelingetiketim që tregon ndikimin ekologjik të produktit.Eko-logjistikatransport dhe shpërndarje me ndikim minimal në mjedis.Eko-marketingupromovimi i produkteve me mesazhe dhe praktika të qëndrueshme.Eko-materialetmateriale të prodhuara me impakt të ulët karboni.Eko-mobiliteti urbanmënyra të pastra për lëvizje brenda qytetit.Eko-patriotizmidashuria ndaj atdheut përmes mbrojtjes së natyrës.Eko-politikapolitika publike e bazuar në parimet e qëndrueshmërisë dhe mbrojtjes së mjedisit.Eko-psikologjialidhja emocionale dhe shpirtërore e njeriut me natyrën.Eko-qytetet pilotqytete që testojnë politika inovative për qëndrueshmëri.Eko-robotikërobotë për pastrim oqeanesh, pyllëzim ose monitorim ambiental.Eko-shërbimetpërfitimet që njerëzit marrin nga natyra (ajri, uji, ushqimi).Eko-sistemet digjitalerrjete teknologjike që mbështesin qëndrueshmërinë.Eko-sistemet financiarebankat dhe investimet që operojnë me standarde mjedisore.Eko-sistemi urbanrrjeti i ndërlidhur i njerëzve, ndërtesave, natyrës dhe teknologjisë brenda një qyteti.Eko-tatimitaksë mbi ndotjen për të nxitur sjellje të qëndrueshme.Eko-toksikologjiastudimi i efekteve të ndotësve në organizmat e gjallë.Eko-transportitransport që përdor burime të pastra si elektriciteti dhe hidrogjeni.Eko-transporti detaranije që përdorin energji të pastër.Eko-turizmiudhëtime që respektojnë natyrën dhe komunitetet lokale.Eko-ushqimi lokalprodhim dhe konsum ushqimi nga burime afër komunitetit.Eko-vullnetarizmiangazhimi qytetar për pastrimin dhe mbrojtjen e mjedisit.Eko-zhvillimi rajonalpolitikat që mbështesin rritjen e gjelbër në zonat lokale.Eko-zonatzona që menaxhohen me standarde mjedisore.Ekologjia e restaurimitshkenca që merret me rikthimin e ekosistemeve të dëmtuara.Ekonomia agro-qarkoresistem që riciklon mbetjet bujqësore për energji ose pleh organik.Ekonomia bluPërdorimi i qëndrueshëm i burimeve detare dhe ujore për zhvillim ekonomik.Ekonomia e gjelbërNjë ekonomi që prodhon mirëqenie dhe punësim duke reduktuar ndotjen, duke rritur efikasitetin e burimeve dhe duke shmangur dëmet mjedisore. Parim kyç:…Ekonomia e karbonit të ulëtmodel zhvillimi që synon reduktimin e CO₂.Ekonomia e kujdesit për planetinmodel që vendos ekuilibrin ekologjik mbi fitimin.Ekonomia e riciklimit të energjisëpërdorimi i energjisë së mbetur nga proceset industriale.Ekonomia grisektorët që janë në tranzicion mes praktikave të ndotshme dhe të qëndrueshme.Ekonomia me energji të ulëtmodel ekonomik që minimizon varësinë nga energjitë fosile.Ekonomia qarkoreSistem ekonomik që shmang konceptin “merr–përdor–hidh” duke ricikluar, ripërdorur dhe riparuar produktet për të reduktuar mbeturinat. Qëllimi: të mbyllet “cikli i produktit”…Ekonomizimi i ushqimitstrategjitë për uljen e mbetjeve ushqimore.Ekosistemet e lagështazona që ruajnë biodiversitetin dhe ulin rrezikun e përmbytjeve.Ekotonizona tranzicioni ndërmjet dy ekosistemeve të ndryshme.Ekuatori termikvijë imagjinare që ndan zonat me temperaturën më të lartë.Embodied Carbon – Karbon i Trupëzuaremetimet nga materialet e ndërtimit.Emetime të shmangura (Scope 4)emetime që s’ndodhin falë zgjidhjes suaj.Energji e pastër urbaneZgjidhje energjetike të qëndrueshme për qytetet, si panele diellore ose transport elektrik.Energjia e erës vertikaleturbina që shfrytëzojnë erërat urbane në drejtim vertikal.Energjia e pastër -Energji që prodhohet pa ndotje dhe pa gazra serrësi ajo diellore apo e erës.Energjia e rinovueshme/ripërtëritëshmeEnergjia që vjen nga burime natyrore të pashtershme si dielli, era, uji, biomasa dhe gjeotermia. Në Kosovë, potenciali më i madh është…Energjia e valëveenergjia e gjeneruar nga lëvizjet e oqeanit.Energjia gjeotermaleenergjia që vjen nga nxehtësia e brendshme e Tokës.Energjia komunitareprojekte energjetike të menaxhuara nga qytetarët për përfitime të përbashkëta.Energy Decentralization – Decentralizimi energjetikkalimi nga rrjetet qendrore të energjisë në sisteme lokale e komunitare.Energy Labelling – Etiketimi i Energjisëklasat A–G për pajisje/ndërtesa.Environmental Journalism – Gazetaria Mjedisoreraportimi që fokusohet në krizat dhe zgjidhjet klimatike.Environmental Justice – Drejtësia Mjedisoremekanizma ankese për komunitetet.Environmental Resistance Art – Arti i Rezistencës Mjedisorekrijimtari që reagon ndaj krizave klimatike.EPD (Deklaratë Mjedisore Produkti)profil i verifikuar i ndikimit të produktit.Erozioni i tokësHumbja e tokës bujqësore për shkak të ndotjes, thatësirave apo prerjes së pyjeve.ESG (Environmental, Social, Governance)kriteret për vlerësimin e qëndrueshmërisë së kompanive.Ethical Climatism – Klimatizmi Etikqasje që vë në qendër drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor.Ethical Planetarism – Planetizim Etikfilozofi që e sheh planetin si entitet moral për t’u mbrojtur.EU ETS (European Emissions Trading System)sistemi evropian i tregtimit të kuotave të karbonit për industrinë.EU Taxonomylista e aktiviteteve ekonomike që konsiderohen “të gjelbra” sipas standardeve të BE-së.European Green Deal (Marrëveshja e Gjelbër Evropiane)Strategjia e BE-së e miratuar më 11 dhjetor 2019, që synon ta bëjë Evropën kontinentin e parë neutral ndaj klimës deri më…Extended Producer Responsibility (EPR)- Përgjegjësia e Zgjeruar e Prodhuesitprodhuesi përgjegjës për fund-jetën e produktit.

F

G

Gazrat fluoruargazra industrialë që kanë potencial shumë të lartë serrë.GHG Protocol (Protokolli për Gazrat Serrë)Standardi ndërkombëtar për llogaritjen e emetimeve në tri kategori: • Scope 1: Emetime të drejtpërdrejta (nga prodhimi, automjetet) • Scope 2: Emetime…Gjurmë ekologjike (Ecological footprint)sipërfaqja e tokës së nevojshme për të mbështetur mënyrën tonë të jetesës.Gjurmë ujore (Water footprint)sasia e ujit të përdorur për prodhimin e një produkti.Green Agenda for the Western Balkans (Agjenda e Gjelbër për Ballkanin Perëndimor)Deklaratë rajonale e nënshkruar në Sofi, nëntor 2020, që i obligon vendet e Ballkanit, përfshirë Kosovën, të ndjekin standardet e Marrëveshjes së…Green Agenda Roadmapudhërrëfyesi për zbatimin e Agjendës së Gjelbër në vendet e Ballkanit Perëndimor.Green Bonds (Obligacione të gjelbra)instrumente financiare për projekte klimatike.Green Budgeting – Buxhetimi i Gjelbërintegrim i klimës në buxhete publike.Green Citizenship – Qytetaria e Gjelbërndjenja e përgjegjësisë qytetare ndaj planetit dhe resurseve natyrore.Green Cloud Computing – Llogaritja e të Dhënave të Gjelbra Cloudqendra të dhënash që përdorin energji të rinovueshme dhe sisteme efikase ftohjeje.Green Digital Twin – Binjakëzimi: Digjital dhe i Gjelbërmodel dixhital që simulon ndikimin mjedisor të një fabrike, qyteti apo sistemi për të optimizuar emetimet.Green Digitalizationdixhitalizimi i shërbimeve për të reduktuar ndikimin mjedisor.Green Energy Transition – Tranzicioni i Gjelbër EnergjetikKalimi nga prodhimi i energjisë përmes burimeve ndotëse (qymyr, naftë) në burime të ripërtëritshme si dielli, era, uji, biomasa apo hidrogjeni i…Green Entrepreneurshipbiznes që zhvillon produkte për mbrojtje mjedisi.Green Financefinancime që mbështesin projekte me ndikim pozitiv në klimë dhe mjedis.Green Investment (Investim i gjelbër)investim që gjeneron fitim financiar dhe përfitim mjedisor.Green Last-Mile Logistics – Logjistika e Gjelbër e Shpërndarjes së Funditshpërndarje pa emetime në segmentin final.Green Leadership – Lidershipi i gjelbërudhëheqje që vendos qëndrueshmërinë në qendër të strategjisë.Green Microfinancekredi të vogla për biznese që kontribuojnë në qëndrueshmëri.Green Pedagogy – Pedagogjia e Gjelbërmetoda mësimore që lidhen me ekologjinë.Green Premiumkosto shtesë për produkte të qëndrueshme, krahasuar me ato konvencionale.Green Procurement Policypolitika që favorizon kompanitë me produkte e shërbime të qëndrueshme.Green Public Procurement (Prokurimi i gjelbër publik)blerje nga qeveria e produkteve me ndikim të ulët mjedisor.Green Roof – Çati e Gjelbërsipërfaqe me bimësi për izolim & drenazh.Green Skills/ Aftësitë e gjelbraAftësi për punë në sektorë që ndihmojnë klimën – si energjia e pastër, riciklimi dhe bujqësia e qëndrueshme.Green Social Transition – Tranzicioni Social i Gjelbërtransformimi i mënyrës së jetesës dhe punës për një shoqëri të gjelbër.Green Tech Stack – Ekosistem Teknologjik i Gjelbërgrup teknologjish që mbështesin qëndrueshmërinë (AI, IoT, blockchain për klimën).Green Transition – Tranzicioni i GjelbërProcesi i kalimit nga një ekonomi që mbështetet në burime fosile (si qymyr, naftë dhe gaz) drejt një ekonomie të qëndrueshme, me…Green Transition Valley – Lugina e Tranzicionit të Gjelbërekosistem inovativ për startup-e që zhvillojnë teknologji klimatike.Greenwashing – Mashtrimi i GjelbërKur kompani apo institucione pretendojnë të jenë “të gjelbra” vetëm për qëllime marketingu, pa bërë ndryshime reale në praktika.Shembull: produkti që etikohet…Greywater reuseripërdorim i ujërave të lehta në ndërtesa.Grumbullim i ujit të shiutdepozitimi për ujitje/teknike.

H

I

J

K

Karboni blu (Blue Carbon)karboni i ruajtur në ekosistemet bregdetare si mangrovet dhe lagunat.Karboni i gjelbërkarboni i ruajtur në pyje dhe tokë përmes menaxhimit të qëndrueshëm.Karboni negativteknologji që heq më shumë karbon nga atmosfera sesa lëshon.Karboni neutral / Net ZeroGjendje kur një shtet, kompani apo individ balancon emetimet që prodhon me sasinë që heq ose kompenson (p.sh. përmes pyllëzimit ose kredive…Kimikate të qëndrueshmesubstanca që nuk dëmtojnë ekosistemet.Klima socialeNdërthurja midis drejtësisë sociale dhe asaj klimatike — sepse pasojat e klimës ndikojnë më shumë tek grupet vulnerabël.Kompensimi mjedisormasa që kompenson ndikimet negative të një projekti.Konsumatori i gjelbërblerës që zgjedh produkte të qëndrueshme dhe etike.Konsumi etikblerje që merr parasysh ndikimin moral dhe ekologjik.Konsumi i energjisë specifikesasia e energjisë e përdorur për njësi produkti.Kontabiliteti i KarbonitProcesi i matjes dhe raportimit të sasisë së CO₂ që prodhohet nga një organizatë apo vend. Në Kosovë, kjo është pjesë e…Kopshtet e çative (Green Roofs)hapësira gjelbëruese mbi ndërtesa për të përthithur CO₂.Korniza e Parisitstruktura ligjore ndërkombëtare për kufizimin e ngrohjes globale në 1.5°C.Korniza ligjore e qëndrueshmërisëligje që garantojnë integrimin e mjedisit në çdo sektor.Kostoja e tranzicionit klimatikshpenzimet për kalimin në ekonomi me karbon të ulët.Kostoja sociale e karbonitvlera monetare e dëmit që shkakton çdo ton CO₂.Kthimi ekologjik i investimeve (EROI)matja e energjisë së fituar krahasuar me atë të shpenzuar.Kullotje rrotulluesemenaxhim i bagëtisë për rigjenerim të barit.Kultura e kujdesit për planetinmënyra e jetesës që vendos Tokën në qendër të vendimeve.Kultura e qëndrueshmemënyra e jetesës që respekton kufijtë ekologjikë.Kultura e rezistencës ekologjikelëvizje që mbrojnë natyrën dhe komunitetet.Kurba e kostos së zvogëlimit (MACC)rendit opsionet sipas €/ton CO₂.

L

M

Managed Retreat – Tërheqje e Menaxhuarzhvendosje nga zona me rrezik të lartë.Marginal Cost of Saved Energy – Kosto Margjinale e Energjisë së Kursyer€/kWh e shmangur.Marine Biodiversity – Biodiversiteti Detarlarmia e gjallesave në mjediset ujore.Marine Plastic Pollution – Ndotja Detare nga Plastikandotje e krijuar nga mbeturinat plastike që grumbullohen në oqeane.Marine Protected Areas (MPA) – Zonat Detare të Mbrojturahapësira ku ndalohen aktivitetet ndotëse.Materiale ndërtimi ekomateriale me ndikim të ulët mjedisor, si druri i ricikluar apo balta.Mbulesa bimore (Cover crops)kultura që mbrojnë dhe pasurojnë tokën.Menaxhimi i qëndrueshëm i pyjeveruajtja e pyjeve duke siguruar përdorim ekonomik.Menaxhimi i tokës bujqësoreplanifikimi për ruajtjen e pjellorisë dhe biodiversitetit.Mendimi sistemik ekologjiktë kuptuarit e ndërvarësive midis natyrës dhe shoqërisë.Micromobility – Mikromobilitetskuterë/biçikleta elektrike të përbashkëta.Migrimi klimatikzhvendosja e njerëzve për shkak të pasojave të klimës.Mikro-gride energjetikesisteme të vogla të pavarura për prodhim energjie lokale.Mikroplastikagrimca plastike më të vogla se 5 mm që ndotin oqeanet dhe ushqimin.Minimalist Consumption – Konsumi Minimalistkufizimi i konsumit për të reduktuar ndikimin ekologjik.Mitigation – MitigimiMasat për të ulur ose parandaluar emetimet e gazrave serrë (si kalimi në energji të pastër apo transport publik).Mixed-Use Cities – Qytetet me Përdorim të Përzierhapësira që kombinojnë banim, punë dhe natyrë.Mjedisi i biznesit të gjelbërekosistemi i ndërmarrjeve që kontribuojnë në qëndrueshmëri.Mobiliteti i përbashkëtndarja e mjeteve për transport për të ulur ndotjen.Modal Shift – Zhvendosje Modalekalim nga auto tek këmbësor/biçikletë/transport publik.Modular Eco-Architecture – Eko-Arkitektura Modularendërtesa që mund të montohen dhe çmontohen pa mbeturina.Monitorimi i ajritmatja e ndotjes urbane në kohë reale.Monitorimi i biodiversitetitvëzhgimi i gjendjes së llojeve të gjalla.MRF ((Material Recovery Facility) – Objekt për Rikuperimin e Materialeveklasifikim i flukseve të riciklimit.MRV / MRVA (Measurement, Reporting, Verification & Accreditation)Sistem për matjen, raportimin dhe verifikimin e saktë të emetimeve të gazrave serrë. Kosova synon zbatimin e plotë të MRVA deri në…

N

O

P

Pakti për klimënmarrëveshje ndërmjet shteteve për veprime të përbashkëta.Paris Agreement (Marrëveshja e Parisit)Marrëveshje globale e miratuar më 12 dhjetor 2015 për të kufizuar ngrohjen globale në më pak se 1.5°C krahasuar me nivelet para-industriale.…Partneritetet e gjelbrabashkëpunime ndërmjet sektorëve publik dhe privat për qëllime klimatike.Passivhaus – Shtëpia Pasivestandard me kërkesë minimale për ngrohje/ftohje.Payment for Ecosystem Services – PES – Pagesa për Shërbime Ekosistemikompensim për ruajtjen e natyrës.PAYT (Pay As You Throw) – PSH (Paguaj Sa Hedh)tarifa sipas sasisë së mbetjeve.PEF (Gjurmë Mjedisore e Produktit)metodë e BE për LCA të unifikuar.Përdorimi i AI në monitoriminteligjencë artificiale që ndjek ndryshimet në pyje, ujë, ndotje.Përdorimi sezonal i tokësndryshimi i kulturave sipas kushteve klimatike.Permakulturasistem bujqësor që imiton ekosistemet natyrore.Përshtatshmëria klimatikemasat që sigurojnë mbijetesën e ekosistemeve ndaj ndryshimeve klimatike.Peshkimi i qëndrueshëmmbrojtja e rezervave detare përmes kufizimeve ekologjike.Physical Climate Risk – Rreziku Fizik Klimatikdëme direkte nga nxehtësia, përmbytjet, thatësira.Pika e kthesës klimatike (Tipping point)moment kritik kur ndryshimet klimatike bëhen të pakthyeshme.Planet kombëtare klimatike (NDC)angazhimet që shtetet marrin për uljen e emetimeve sipas Marrëveshjes së Parisit.Planetary Boundaries – Kufijtë planetarëpragje ekologjike që nuk duhen tejkaluar.Planifikim klimatik urbanstrategjitë e komunave për përballje me thatësira, përmbytje e ndotje.Planifikimi bio-regjionalzhvillim që respekton kufijtë natyrorë dhe burimet lokale.Planifikimi biofilikndërtesa që lidhin njerëzit me elementet natyrore.Platforma e të dhënave klimatikesistem që centralizon informacionet mbi emetimet.Politika e klimësstrategjitë dhe masat për reduktimin e emetimeve dhe përshtatjen ndaj klimës.Polluter Pays Principle – Parimi “Ndotësi Paguan”ndotësi mbulon koston e dëmit mjedisor.Positive Energy Wastewater – Ujërat e Zeza me Energji Pozitiveimpiante që gjenerojnë energji.Power Purchase Agreement (PPA) – Marrëveshja e Blerjes së Energjisëkontratë afatgjatë me parkun diellor/erës.Precautionary Principle – Parimi i Kujdesit Paraprakvepro edhe kur pasiguria shkencore ekziston.Precision Agriculture – Bujqësia Precizesensorë/GPS për inpute minimale & rendiment maksimal.Prodhimi i pastërmetoda që minimizon ndotjen gjatë prodhimit.Prosumer – Prosumatorikonsumator që edhe prodhon energji.Punë të gjelbraPunë që mbrojnë mjedisin dhe ndihmojnë tranzicionin klimatik.PyllëzimiMbjellja e pemëve për të përmirësuar cilësinë e ajrit dhe klimën.Pyllëzimi urbanmbjellja e pemëve brenda qyteteve për përmirësimin e klimës.

Q

R

Raportimi i qëndrueshmërisëpublikimi i të dhënave mbi ndikimin mjedisor të një organizate.Reduktimi i humbjeve pas korrjesparandalimi i mbetjeve ushqimore gjatë transportit.Refurbishing – Rikondicionimriparim/modernizim i pajisjeve për zgjatje jete.Remanufacturing – Riprodhim Industrial i Produkteverindërtim i plotë i produktit me garanci si i ri.Repair Economy – Ekonomia e Riparimitsistem që favorizon riparimin mbi prodhimin e ri.Resilient Infrastructuresisteme që mund t’u rezistojnë fatkeqësive natyrore dhe ekstremeve klimatike.Resource Efficiency – Efiçienca e Burimevemë shumë rezultat me më pak lëndë të para.Responsible Consumption – Konsum i NdërgjegjshëmPërdorimi i produkteve në mënyrë që të reduktohet mbeturina, të shmanget ndotja dhe të ruhet ekuilibri natyror.Responsible Financial Consumption – Konsumi i Përgjegjshëm Financiarinvestime që shmangin kompanitë ndotëse.Restaurimi i pyjeverikthimi i pyjeve për të përmirësuar thithjen e karbonit.Restorative Justice – Drejtësia ndërlidhëseqasje që njeh se krizat klimatike ndikojnë ndryshe sipas gjinisë, racës, klasës e vendndodhjes.Results-Based Financing (RBF) – Financimi i Bazuar në Rezultatepagesa vetëm kur arrihen reduktime.Reuse Economy – Ekonomia e Ripërdorimitmodele biznesi qira/ripërdorim në vend të pronësisë.Rezistenca klimatike (Climate resilience)aftësia e një shoqërie për t’u përballur dhe rimarrë nga pasojat e klimës.Riciklim kimikshndërrimi i mbetjeve plastike në lëndë të para për prodhim të ri.Riciklim ushqimor (Food upcycling)përdorimi i mbetjeve ushqimore për produkte të reja.Riciklimi biologjikkthimi i mbetjeve organike në materiale të përdorshme.Rimëkëmbja agro-klimatikepërshtatja e fermave ndaj kushteve të reja klimatike.Rimëkëmbja e koraleverestaurimi i sistemeve koralore të dëmtuara.Rimodelimi i tregjeve të punëspërshtatja e vendeve të punës ndaj sektorëve të gjelbër.Rindërtimi ekologjikprocesi i rikthimit të ekosistemeve të dëmtuara.Rinia e gjelbërBrezi që ndërmerr veprime për tranzicion klimatik përmes aktivizmit, inovacionit dhe edukimit. Është konsideruar “motor i tranzicionit të gjelbër”.Rregullimi i tregjeve të karbonitkrijimi i standardeve për tregti transparente të kuotave.Rregullimi klimatikkorniza ligjore për kontrollin e emetimeve dhe mbrojtjen e burimeve natyrore.Rrjedhjet e karbonit (Carbon leakage)zhvendosja e industrive ndotëse në vende me rregulla më të lehta.Rrjetet e ftohjes urbanesisteme që reduktojnë valët e nxehtësisë në qytete.Rrjetet klimatikekomunitete digjitale që ndajnë zgjidhje për veprime të gjelbra.Ruajtja e energjisë (Energy storage)teknologjitë që depozitojnë energjinë për përdorim të mëvonshëm.

S

SAF – Karburant i Qëndrueshëm Aviacionibiokarburant/efuel për avionë.Samiti Global për Klimënngjarje ndërkombëtare ku vendet përcaktojnë politikat klimatike.SDG (Sustainable Development Goals)17 objektivat globale të OKB-së për zhvillim të qëndrueshëm deri në vitin 2030.Seed Sovereignty – Sovraniteti i Farëskontroll komunitar mbi farërat lokale.Self-Cleaning Material – Materialet Vetëpastruesesipërfaqe që eliminojnë ndotjen në mënyrë natyrale.Sensorët inteligjentëpajisje që matin temperaturën, ndotjen, ujin dhe karbonin.SFDRrregullore BE për zbulime të financave të qëndrueshme.Shërbimet e ekosistemit të tokësfiltrimi i ujit, pjelloria, magazinimi i karbonit.Shkatërrimi ekologjikdegradimi i ekosistemeve nga aktivitetet njerëzore.Shkretëtirëzimidegradimi i tokës në zona të thata për shkak të thatësirës dhe shfrytëzimit të tepruar.ShpyllëzimiPrerja e pyjeve që ulë kapacitetin e natyrës për të thithur CO₂.Sistemet agro-energjetikekombinim i bujqësisë me prodhimin e energjisë.Skema e kthimit të depozitës (DRS)kthim i ambalazheve me pagesë garancie.Smart City/Qytetet e Gjelbraqytet që përdor teknologjinë për të ulur ndotjen dhe përmirësuar cilësinë e jetës.Smart Gridsrrjete inteligjente që menaxhojnë energjinë në mënyrë efikase.Smart Parking – Parkimet e Mençurahapësira që gjenerojnë energji nga panele diellore.Smart Sustainability – Qëndrueshmëri e Mençurpërdorimi i të dhënave dhe inteligjencës artificiale për të bërë politikat mjedisore më efikase.Solidariteti klimatikveprim i përbashkët kundër krizës klimatike.Sponge City – Qyteti Sfungjerqytete që thithin e mbajnë ujin e reshjeve.Strict Nature Reserves – Zonat e Natyrës së Rreptëmbrojtje pa shfrytëzim ekonomik.Subvencione të gjelbrambështetje financiare për kompani që investojnë në inovacion të pastër.Sustainability Analysis – Analizë e Qëndrueshmërisëvlerësimi i ndikimeve mjedisore, sociale dhe ekonomike të një projekti apo politike.Sustainability-Linked Bond (SLB)kuponi varet nga arritja e objektivave ESG.Sustainability-Linked Loan (SLL) – Kredia e Lidhur me Qëndrueshmërinënorma e interesit lidhet me KPI mjedisore.Sustainable Development – Zhvillimi i QëndrueshëmModel zhvillimi që plotëson nevojat e sotme pa rrezikuar mundësinë e brezave të ardhshëm për t’i plotësuar të tyret.Bazohet në tri shtylla:…Sustainable Mobility Hubqendër e transportit të integruar me opsione të pastra dhe të përbashkëta.

T

Taksa e karbonit / Çmimi i karbonitInstrument financiar që vendos kosto mbi ndotjen, për të inkurajuar uljen e emetimeve dhe investimet në energji të pastër.Taksonomia e qëndrueshmërisëklasifikim i aktiviteteve ekonomike që kontribuojnë në objektivat mjedisore.TCFDkornizë raportimi për rreziqet klimatike financiare.Teknologjitë e kapjes së karbonit (CCUS)metoda që thithin dhe ruajnë CO₂.Teknologjitë hibride të energjisëkombinimi i burimeve të rinovueshme për eficiencë.Termo-efikasitetishfrytëzimi maksimal i nxehtësisë në proceset industriale.Time-of-Use Tariff (TOU) – Tarifa sipas Kohës së Përdorimitçmime të ndryshme gjatë ditës.Tokat e karbonittoka që ruajnë sasi të larta të karbonit natyror.Transformative Climate Education – Edukim Transformues Klimatikarsim që nxit veprim dhe përgjegjësi ndaj mjedisit.Transformative Youth – Rinia Transformuesebrezi që nxit ndryshime sistemike për klimën.Transit-Oriented Development (TOD) – Zhvillimi i orientuar drejt transportit publikzhvillim përreth nyjeve të transportit.Transition finance – Financimi i tranzicionitfinancim për sektorë të ndotshëm që dekarbonizojnë.Transition Risk – Rreziku Tranzicionalrrezik financiar nga kalimi drejt ekonomisë me karbon të ulët.Transparenca klimatikeraportimi publik i të dhënave për emetimet dhe politikat.Transport publik i gjelbërautobusë elektrikë dhe biçikleta publike.Tranzicion energjetik i drejtësigurimi që kalimi në energji të pastër të përfshijë punëtorët dhe komunitetet.Tranzicioni rural i gjelbërmodernizimi i zonave rurale përmes energjisë së pastër dhe bujqësisë së qëndrueshme.Trashëgimia natyrorepasuria biologjike dhe gjeologjike që duhet mbrojtur.Tregtia e ndotjesshkëmbim i kuotave të lejuara të ndotjes mes kompanive.Tregtia etike ndërkombëtareshkëmbime që respektojnë mjedisin dhe të drejtat e punës.Twin Transition – Tranzicioni Binjakndërthurja e tranzicionit të gjelbër me atë dixhital, ku teknologjia ndihmon në arritjen e objektivave klimatike dhe përmirësimin e qëndrueshmërisë ekonomike.

U

V

W

Z

Një e-mail në javë, pa spam, pa greenwashing

Lajmet dhe verifikimet tona të javës, me fakte dhe prova.