Thirrje urgjente për veprim institucional · Nënshkruaj peticionin →

060Mjedisi· 21 min lexim

A duhet Serbia ta paguajë faturën socio-mjedisore të luftës në Kosovë?

Përditësuar

Kosova mes drejtësisë selektive dhe faturës klimatike që nuk është llogaritur kurrë.

Shkruan: Jeta Berisha

Lufta në Kosovë përfundoi ushtarakisht në qershor të vitit 1999. Por, ajo nuk përfundoi në trupat e të mbijetuarve, në familjet që ende kërkojnë të zhdukurit, në pronat e humbura dhe as në tokën ku vazhdojnë të gjenden mjete shpërthyese.

Njëzet e shtatë vjet më vonë, Kosova ka aktgjykime, arkiva të shpërndara, lista viktimash dhe mijëra dëshmi. Ajo që ende nuk ka është një bilanc i vetëm, institucional dhe i vlerësuar ekonomikisht për dëmin njerëzor, mjedisor, kulturor dhe infrastrukturor të luftës.

Kjo mungesë nuk është vetëm problem administrativ, por edhe problem politik. Sepse fuqia nuk e përcakton vetëm kush mund ta shkaktojë dhunën, por ndikon edhe në atë se kush e emërton dëmin, cilat viktima bëhen juridikisht të dukshme dhe cilat pasoja mbeten jashtë sallës së gjyqit.

Kolonializmi nuk fillon me luftën

Përdorimi i nocionit “kolonializëm” për Kosovën kërkon saktësi dhe nuk paraqitet këtu si një kualifikim juridik i dhënë nga ndonjë gjykatë ndërkombëtare, por si kornizë historike për të kuptuar një marrëdhënie të pabarabartë pushteti.

Kolonializmi nuk ushtrohet vetëm përmes pushtimit të një territori përtej detit, por mund të shfaqet edhe si kolonializëm i brendshëm, kur një qendër politike vendos mbi tokën, burimet, gjuhën, arsimin, administratën dhe sigurinë e një popullsie së cilës i mohohet barazia politike.

Gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, reformat agrare dhe kolonizimi shtetëror në Kosovë shërbyen edhe për vendosjen e kolonëve dhe ndryshimin e marrëdhënieve pronësore e demografike. Historiografia akademike e trajton këtë proces si një projekt ku reforma e tokës dhe objektivat kombëtare të shtetit jugosllav u ndërthurën.

Pas autonomisë së zgjeruar të vitit 1974, kthesa vendimtare erdhi në vitin 1989-të. Autonomia e Kosovës u shkatërrua praktikisht dhe më pas u suprimua formalisht. Në vitet që pasuan, Kosova u shndërrua në një regjim policor të drejtuar nga Beogradi, ku dhuna policore, arrestimet arbitrare dhe tortura u bënë të zakonshme; shqiptarët u larguan masivisht nga institucionet dhe ndërmarrjet publike; shkollat në gjuhën shqipe u mbyllën, ndërsa mësimi u zhvendos në shtëpi private. Human Rights Watch vlerësonte se rreth 350 mijë shqiptarë u larguan nga Kosova gjatë shtatë viteve të kësaj margjinalizimi politik dhe ekonomik.

Prandaj lufta e viteve 1998–1999 nuk mund të analizohet si shpërthim i izoluar mes dy palëve të barabarta, pasi që ishte kulmi i një procesi më të gjatë: humbjes së autonomisë, përjashtimit nga institucionet, kontrollit policor dhe mohimit të mjeteve paqësore për barazi politike.

Çfarë është vërtetuar për krimet ndaj njerëzve?

Në korrik 2026, Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës në Kosovë paraqiti listën e parë institucionale paraprake: 12,230 viktima të luftës për periudhën 1 janar 1998–20 qershor 1999. Lista përfshin 1,047 fëmijë të vrarë, 94 që vdiqën si pasojë e kushteve të luftës dhe 100 fëmijë të zhdukur me dhunë, fati i të cilëve mbetet i panjohur. Vetëm gjatë vitit 1999 u dokumentuan 9,948 viktima. Instituti e ka bërë të qartë se lista mbetet e hapur për verifikim dhe plotësim. 

Libri i Kujtimit i Kosovës, me periudhë më të gjerë, deri më 31 dhjetor 2000, përmban dokumente për 13,625 persona të vrarë ose të zhdukur në lidhje me luftën. Brenda këtij regjistri, 1,636 persona vazhdojnë të konsiderohen të zhdukur.

Dallimi mes këtyre shifrave nuk është domosdoshmërisht kontradiktë: burimet përdorin periudha, kategori dhe metodologji të ndryshme.

Tribunali Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë ka konstatuar gjyqësisht se, gjatë pranverës së vitit 1999, forcat jugosllave dhe serbe zhvilluan një fushatë dhune kundër popullsisë civile shqiptare. Në të 13 komunat e përfshira në aktakuzë, Tribunali konfirmoi dëbimin e qëllimshëm dhe të dhunshëm të civilëve, vrasjen e qindra personave, sulmet seksuale dhe dëmtimin ose shkatërrimin e xhamive. U konfirmua gjithashtu ekzistenca e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale që synonte zhvendosjen e popullsisë shqiptare të Kosovës.

OSBE-ja vlerësoi se deri më 9 qershor 1999 mbi 1.45 milionë shqiptarë të Kosovës, më shumë se 90% e popullsisë shqiptare, ishin zhvendosur nga shtëpitë e tyre. Raporti dokumentoi ekzekutime, torturë, dhunë seksuale, dëbime masive, plaçkitje dhe shkatërrim të qëllimshëm të pronës. I njëjti raport, krahas dokumentimit të viktimave shqiptare, evidentoi edhe shkelje të kryera nga UÇK-ja ndaj serbëve dhe komuniteteve të tjera, por theksoi se nuk kishte ekuivalencë në natyrën, shkallën dhe përfshirjen shtetërore të dhunës.

Kjo është pika ku duhet shmangur një kurth politik: njohja e viktimave serbe, rome, ashkalike, egjiptiane, boshnjake dhe e shqiptarëve të perceptuar si bashkëpunëtorë nuk e zvogëlon krimin shtetëror ndaj shqiptarëve. Po kështu, krimet e aparatit shtetëror serb nuk mund të përdoren për të mohuar të drejtën e viktimave të tjera për drejtësi.

Një drejtësi serioze nuk ndërton hierarki etnike të dhimbjes, por, as nuk krijon simetri të rreme ndërmjet krimeve individuale dhe një fushate të organizuar shtetërore.

Shkatërrimi i shtëpisë ishte edhe shkatërrim i kthimit

Vlerësimet e OKB-së ndryshojnë sipas periudhës dhe metodës së matjes, por konvergojnë në një përfundim: infrastruktura civile e Kosovës u godit në përmasa katastrofike.

UNMIK-u raportonte rreth 120 mijë shtëpi të dëmtuara, ndërsa një raport i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së evidentonte rreth 54 mijë banesa të shkatërruara dhe 50 mijë të dëmtuara rëndë, por të riparueshme.

Në vlerësimin e shpejtë të UNHCR-së në 456 fshatra të prekura nga lufta: 54% e shtëpive kishin dëmtime të rënda ose ishin shkatërruar; afërsisht 40% ishin shkatërruar plotësisht; 32% e shkollave kishin dëmtime të rënda ose shkatërrim të plotë; vetëm 23% e fshatrave kishin një objekt shëndetësor funksional; dhe 40% raportonin furnizim të pamjaftueshëm me ujë.

Një shtëpi e djegur nuk është vetëm humbje pronësore, por edhe humbje e kursimeve familjare, e mjeteve të punës, ushqimit, dokumenteve, kujtesës dhe e mundësisë për t’u kthyer.

Kur djegia shoqërohet me dëbim, plaçkitje, vrasje dhe shkatërrim të burimeve të jetesës, infrastruktura shndërrohet në instrument të kontrollit demografik, pra qëllimi nuk është vetëm largimi i njeriut, por shkatërrimi i kushteve që do ta mundësonin kthimin e tij.

Kjo është arsyeja pse dëmi infrastrukturor duhet parë si pjesë e historisë së krimit, jo vetëm si faturë ndërtimi pas luftës.

Toka ende mban provat

Në fund të vitit 2025, Kosova kishte rreth 6.74 km² tokë të kontaminuar ose të dyshuar nga minat dhe mbetjet shpërthyese të luftës. Gjatë vitit 2025-të u liruan rreth 1.06 km² tokë. Brenda totalit të mbetur, 6.11 km² lidhen me municionet thërrmuese, të shpërndara në 32 zona të rrezikshme.

Nga viti 1999 deri në fund të vitit 2024 janë regjistruar 585 viktima të minave dhe mjeteve të tjera shpërthyese: 117 të vrarë dhe 468 të plagosur. Të paktën 205 viktima lidhen me municionet thërrmuese. Fakti se viktimat më të fundit të regjistruara janë të vitit 2019-të nuk do të thotë se rreziku ka përfunduar; menaxhimi dhe edukimi mbi rrezikun kanë ndihmuar në parandalimin e viktimave të reja, ndërsa kontaminimi vazhdon ta kufizojë përdorimin e tokës.

Raporti i Mine Action Review për vitin 2026 evidenton se NATO goditi 333 lokacione, duke përdorur 1,392 bomba që lëshuan mbi 295,700 nënmunicione. Edhe forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë përdorën municione thërrmuese gjatë konfliktit. Programi fillestar i pastrimit përfundoi para kohe në vitin 2001, duke lënë zona që vazhdojnë të kërkojnë trajtim.


Kur dëmi nuk e arrin pragun e një krimi mjedisor, ai mund të prodhojë përgjegjësi shtetërore, detyrim për pastrim, kompensim, monitorim shëndetësor dhe rehabilitim të ekosistemit.

Uraniumi i varfëruar: çfarë dimë dhe çfarë nuk duhet të pretendojmë

NATO i raportoi UNEP-it 112 lokacione goditjesh ku ishte përdorur municion me uranium të varfëruar. Misioni shkencor i UNEP-it, i zhvilluar në nëntor 2000, vizitoi 11 prej tyre dhe mori mbi 300 mostra.

Prandaj është e saktë të thuhet se UNEP-i inspektoi 11 lokacione. Nuk është e saktë të thuhet se vetëm ato 11 lokacione janë testuar ndonjëherë.

UNEP gjeti kontaminim të lokalizuar pranë disa pikave të goditjes, jo ndotje radioaktive të përhapur në të gjithë Kosovën, megjithatë rekomandoi masa parandaluese, pastrim të pikave të prekura dhe monitorim të ujërave.

Një studim tjetër shkencor analizoi 150 mostra dheu nga 50 lokacione në Kosovë, 14 prej të cilave ishin zgjedhur mbi bazën e informacionit ushtarak. Në ato lokacione nuk u gjetën shenja të uraniumit të varfëruar mbi pragun e zbulimit të përdorur nga studimi.

Në vitin 2017-të, Agjencia kosovare për Mbrojtje nga Rrezatimi deklaroi se analizat e ujit dhe tokës në rajonet e Kosovës nuk kishin evidentuar mbetje të uraniumit të varfëruar. Megjithatë, në hapësirën publike nuk gjendet një inventar teknik i unifikuar që dëshmon rivlerësimin e të gjitha 112 lokacioneve me të njëjtën metodologji dhe me publikim të plotë të rezultateve.

Si përfundimi nuk ka bazë për të deklaruar se Kosova është ende e kontaminuar gjerësisht me radioaktivitet; ka bazë për të kërkuar monitorim të ri, transparent dhe të krahasueshëm për të gjitha lokacionet e raportuara.

E drejta për të dhëna nuk është alarm, por pjesë e së drejtës për të vërtetën dhe sigurinë publike.

Nga drejtësia mjedisore te drejtësia klimatike

Një shtëpi e djegur nuk bëhet automatikisht “dëm klimatik”. As uraniumi i varfëruar nuk duhet paraqitur pa prova si shkaktar i ndryshimeve klimatike.

Por, lidhja është më strukturore.

Lufta shkatërron kapitalin shoqëror dhe ekologjik që u nevojitet komuniteteve për t’u përballur me thatësirat, përmbytjet, zjarret, temperaturat ekstreme dhe pasigurinë ushqimore. Një tokë e minuar nuk mund të përdoret lirisht për bujqësi, pylltari, menaxhim të ujit ose infrastrukturë rezistente ndaj klimës. Një familje që ende paguan rindërtimin e shtëpisë së djegur ka më pak mundësi të investojë në izolim, energji të pastër ose adaptim.

UNEP paralajmëron se shoqëritë e prekura nga konflikti janë më të cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike dhe se pasiguria pengon aftësinë për adaptim. Në Kosovë, vetë autoritetet e deminimit tashmë u japin përparësi zonave pastrimi i të cilave mund të përmirësojë menaxhimin e tokës, të ulë emetimet ose të mbështesë adaptimin klimatik.

Banka Botërore vlerëson se Kosovës i duhen rreth 2.8 miliardë dollarë gjatë dekadës së ardhshme vetëm për të mbrojtur njerëzit dhe pronën nga ndikimet në rritje të klimës. Kosova nuk është palë formale e Konventës së OKB-së për Klimën ose e Marrëveshjes së Parisit, për shkak të kufizimeve të statusit ndërkombëtar, ndonëse ka marrë zotime vullnetare dhe harmonizon legjislacionin përmes Komunitetit të Energjisë.

Kjo është një formë e pabarazisë klimatike, ku një shtet me burime dhe qasje ndërkombëtare të kufizuara duhet njëkohësisht të paguajë për dëmet e trashëguara nga lufta, pastrimin e mjeteve shpërthyese, tranzicionin nga linjiti dhe mbrojtjen nga kriza klimatike.

Argumenti nuk e përjashton Kosovën nga përgjegjësia për ndotjen e saj aktuale. Drejtësia klimatike nuk është imunitet nga dekarbonizimi, pasi që kërkon që barra të ndahet duke marrë parasysh kapacitetin, kontributin në dëm dhe cenueshmërinë e trashëguar.

Edhe gjurma klimatike e sektorit ushtarak mbetet e nënraportuar. Një vlerësim jozyrtar, por gjerësisht i cituar, e vendos gjurmën globale të ushtrive në rreth 5.5% të emetimeve botërore. Një studim i vitit 2025-së në Nature Communications gjeti lidhje pozitive mes rritjes së shpenzimeve ushtarake dhe intensitetit të emetimeve, duke përfshirë operacionet, industrinë ushtarake dhe zinxhirët e furnizimit. Këto janë vlerësime globale, jo matje specifike për Kosovën, por tregojnë pse lufta nuk mund të trajtohet si proces ekologjik neutral.

Çfarë na mëson Vanuatu?

Vanuatu është një shtet i vogël ishullor, me fuqi të kufizuar ekonomike dhe ushtarake. Megjithatë, përmes diplomacisë, një fushate të udhëhequr nga të rinjtë dhe një koalicioni shtetesh, arriti ta çojë çështjen e përgjegjësisë klimatike para Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Në opinionin këshillëdhënës të 23 korrikut 2025, Gjykata konfirmoi se shtetet kanë detyrime juridike për mbrojtjen e sistemit klimatik. Shkelja e tyre mund të përbëjë akt ndërkombëtarisht të paligjshëm dhe kur provohet lidhja shkakësore, mund të sjellë reparacion të plotë përmes rikthimit, kompensimit ose formave të tjera të satisfaksionit.

Kosova nuk mund ta kopjojë mekanikisht këtë rrugë. Paraqitja e një padie kontestimore në GJND kërkon qasje në Gjykatë dhe një bazë juridiksioni të pranuar nga shtetet përkatëse. Vetëm shtetet mund të jenë palë dhe juridiksioni mbështetet në pëlqim, traktat ose deklaratë përkatëse.

Mësimi politik i Vanuatut është i zbatueshëm: madhësia e një shteti nuk përcakton fuqinë e argumentit të tij, nëse cenueshmëria përkthehet në prova, kategori juridike dhe koalicion diplomatik.

Gjykata Speciale dhe apeli: çfarë mund të bëjnë dhe çfarë jo?

Ligji për Dhomat e Specializuara, në nenin 14, përfshin kategori të krimeve të luftës si shkatërrimi i gjerë i pronës së mbrojtur dhe sulmet ndaj objekteve civile. Në rrethana të caktuara të konfliktit ndërkombëtar, ai përfshin edhe sulmet e kryera me dijeninë se do të shkaktojnë dëm të gjerë, afatgjatë dhe të rëndë ndaj mjedisit, në disproporcion të qartë me avantazhin ushtarak.

Por ekzistenca e një dispozite nuk mjafton pasi që duhet të provohen juridiksioni, autori individual, qëllimi, konteksti dhe lidhja me akuzat konkrete.

Sipas nenit 46, një apel para Dhomave të Specializuara duhet të mbështetet në gabim juridik, gabim faktik që ka shkaktuar dështim të drejtësisë ose gabim në dënim. Dëmet mjedisore nuk mund t’i bashkëngjiten apelit si akuzë e re dhe e përgjithshme, por ato mund të bëhen relevante vetëm nëse janë pjesë e provave dhe tregojnë një gabim material në mënyrën se si është kuptuar konteksti, është vlerësuar prova ose është ndërtuar aktgjykimi.

Për këtë arsye, do të ishte gabim strategjik që e gjithë çështja e dëmit njerëzor dhe mjedisor të Kosovës të vendosej mbi një apel penal.

Dhomat e Specializuara gjykojnë përgjegjësi individuale brenda një mandati të kufizuar. Ato nuk janë komision për të vërtetën, gjykatë për përgjegjësinë shtetërore të Serbisë apo mekanizëm gjithëpërfshirës reparacionesh.

Një mandat gjyqësor i kufizuar mund të prodhojë vendime juridikisht të vlefshme. Por, nuk mund të pretendojë se përfaqëson tërë historinë e luftës.

Këtu qëndron kritika legjitime ndaj drejtësisë selektive, jo në kërkesën që krimet e “palës sonë” të mos gjykohen, por në kundërshtimin e idesë se gjykimi i disa individëve mund të zëvendësojë llogaridhënien për një fushatë shtetërore, dëbimin masiv, shkatërrimin e pronës dhe pasojat shumëbreznore.

A mund Kosova të nisë hetime për krimet mjedisore të luftës?

Po. Kosova mund të nisë menjëherë një proces të koordinuar për hulumtimin, dokumentimin dhe vlerësimin shkencor të dëmeve mjedisore të lidhura me luftën. Kur provat krijojnë dyshim të bazuar se një veprim konkret i plotëson elementet e një krimi lufte, çështja mund të trajtohet penalisht nga Prokuroria Speciale, përmes Departamentit për Hetimin e Krimeve të Luftës.

Por duhen ndarë tri procese që shpesh ngatërrohen në debatin publik.

I pari është dokumentimi institucional. Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës tashmë ka mandat të hulumtojë dëmtimin e ekosistemeve, ndotjen e mjedisit dhe varfërimin e burimeve natyrore si pasoja të luftës. Ky proces mund të fillojë edhe kur ende nuk është identifikuar një i dyshuar ose kur dëmi nuk e arrin pragun e një vepre penale.

I dyti është hetimi penal. Kodi Penal në fuqi e njeh, për konfliktet e armatosura ndërkombëtare, sulmin e qëllimshëm të ndërmarrë me dijeninë se do të shkaktojë dëme të gjera, afatgjata dhe të rënda ndaj mjedisit natyror, haptazi të tepërta kundrejt përparësisë së parashikuar ushtarake. Ai përfshin gjithashtu sulmet kundër objekteve civile, shkatërrimin e pasurisë pa domosdoshmëri ushtarake dhe përdorimin e mjeteve të ndaluara të luftimit.

Megjithatë, kjo dispozitë e sotme nuk mund të transferohet automatikisht mbi ngjarjet e vitit 1999. Parimi i ligjshmërisë kërkon që përgjegjësia penale të vlerësohet sipas ligjit që ishte në fuqi në kohën e kryerjes së veprës ose sipas ligjit të mëvonshëm vetëm kur ai është më i favorshëm për të akuzuarin. Prandaj, për çdo rast duhet analizuar ligji i zbatueshëm në vitin 1999, e drejta ndërkombëtare humanitare që vlente në atë kohë dhe natyra juridike e konfliktit. Krimet e luftës nuk parashkruhen, por mungesa e parashkrimit nuk e heq detyrimin për të provuar veprën dhe përgjegjësinë individuale.

Për një aktakuzë nuk mjafton të dëshmohet se lufta ka ndotur tokën. Duhet të identifikohen vendi, data, njësia dhe personat potencialisht përgjegjës; të provohet lidhja mes veprimit dhe dëmit; të vlerësohen qëllimi, dijenia, domosdoshmëria ushtarake dhe proporcionaliteti; si dhe të maten përmasat, kohëzgjatja dhe rëndësia e pasojës. Mostrat shkencore duhet të kenë metodologji të verifikueshme dhe zinxhir të dokumentuar të ruajtjes së provës.

I treti është përgjegjësia shtetërore dhe reparacioni. Procedura penale përcakton përgjegjësinë e individëve; ajo nuk e zëvendëson një proces kundër një shteti për kompensim, rehabilitim dhe garanci të mospërsëritjes. Një kërkesë ndaj Serbisë ose ndaj një aktori tjetër për të financuar pastrimin dhe restaurimin do të kërkonte një mekanizëm të veçantë juridik ose politik: marrëveshje ndërkombëtare, komision kërkesash, fond reparacionesh, arbitrazh ose forum tjetër me juridiksion të pranuar.

Prandaj, Kosova nuk duhet ta fillojë këtë proces me një përfundim politik të paracaktuar se çdo dëm përbën krim. Duhet ta fillojë me prova. Aty ku plotësohet pragu penal, Prokuroria duhet të hetojë individët përgjegjës. Aty ku ky prag nuk plotësohet, dëmi duhet përsëri të regjistrohet, të vlerësohet dhe të përdoret për pastrim, rehabilitim, politika klimatike dhe kërkesa të ardhshme për reparacione.

Bota ka kompensuar edhe dëmin mjedisor të luftës

Ekzistojnë modele që tregojnë se dëmi ndaj tokës dhe burimeve natyrore nuk është politikisht i pariparueshëm.
Pas pushtimit të Kuvajtit nga Iraku, Komisioni i Kompensimeve i OKB-së shqyrtoi rreth 2.69 milionë kërkesa dhe ndau 52.4 miliardë dollarë për rreth 1.5 milionë kërkesa të suksesshme. Rreth 4.3 miliardë dollarë iu dhanë disa shteteve për rehabilitim dhe restaurim mjedisor, prej tyre afërsisht 3 miliardë Kuvajtit.

Në çështjen Republika Demokratike e Kongos kundër Ugandës, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë urdhëroi 325 milionë dollarë reparacione: 225 milionë për dëmin ndaj personave, 40 milionë për pronën dhe 60 milionë për burimet natyrore.


Regjistri i Dëmeve për Ukrainën ka krijuar kategori të veçanta për vdekjet dhe zhdukjet, zhvendosjen, dhunën seksuale, banesat, infrastrukturën, trashëgiminë kulturore, dëmin mjedisor, grabitjen e burimeve natyrore dhe shpenzimet e deminimit.

Asnjëri model nuk transferohet automatikisht në Kosovë. Komisioni për Kuvajtin u krijua nga Këshilli i Sigurimit; rasti Kongo–Ugandë kishte juridiksion të vendosur; mekanizmi për Ukrainën mbështetet në një koalicion të gjerë politik.

Por precedentët provojnë një parim të rëndësishëm: dëmi mjedisor dhe kostoja e pastrimit mund të dokumentohen, të vlerësohen dhe të futen në një regjim reparacionesh.

Dosja që Kosova duhet ta ndërtojë

Kosovës nuk i mungon krejtësisht baza institucionale. Strategjia për Drejtësinë Tranzicionale 2024–2034 parashikon të drejtën për të vërtetën, drejtësinë, reparacionet dhe garancitë e mospërsëritjes, me qasje të përqendruar te viktima dhe pa diskriminim etnik.

Instituti i Krimeve të Kryera Gjatë Luftës ka mandat të dokumentojë dëmin ekonomik, material, kulturor dhe mjedisor, përfshirë dëmtimin e ekosistemeve, ndotjen dhe shterimin e burimeve natyrore. Pra, nuk ka nevojë të shpiket një institucion i ri nga zero. Duhet që mandati ekzistues të shndërrohet në kapacitet shkencor dhe juridik.

Kosova duhet të ndërtojë:

  1. Regjistrin Kombëtar të Dëmeve të Luftës dhe Mjedisit, të ndërlidhur me listën institucionale të viktimave, kadastrin, arkivat komunale, dëshmitë e familjeve dhe të dhënat ndërkombëtare.
  2. Hartë digjitale të çdo lokacioni të dëmtuar, me shtëpitë, shkollat, objektet shëndetësore, objektet fetare, tokën bujqësore, pyjet, burimet e ujit, zonat e minuara dhe lokacionet e municioneve me uranium të varfëruar.
  3. Rivlerësim të pavarur shkencor, me metodologji të unifikuar, laboratorë të akredituar, të dhëna të hapura dhe ruajtje të zinxhirit të provës.
  4. Vlerësim ekonomik të dëmit, jo vetëm sipas kostos së rindërtimit, por edhe sipas humbjes së përdorimit të tokës, të ardhurave, shërbimeve të ekosistemit, shëndetit publik, pastrimit dhe adaptimit klimatik.
  5. Dosje individuale dhe kolektive të viktimave, me përfshirjen e të gjitha komuniteteve, të mbijetuarve të dhunës seksuale, personave me aftësi të kufizuara nga mjetet shpërthyese dhe familjeve të të zhdukurve.
  6. Grup të përhershëm prokurorial-shkencor, ku Prokuroria Speciale dhe Policia bashkëpunojnë me ekspertë të së drejtës humanitare, toksikologë, hidrologë, ekspertë të pyjeve, specialistë të gjeolokacionit dhe laboratorë të akredituar.
  7. Kërkesë të koordinuar për arkivat serbe ushtarake dhe policore, si dhe për të dhënat relevante të NATO-s, KFOR-it, UNMIK-ut, UNEP-it dhe institucioneve të tjera ndërkombëtare. Pa dokumentet mbi operacionet, njësitë, urdhrat, objektivat dhe varrezat masive, një pjesë e së vërtetës mbetet jashtë kontrollit të viktimave.
  8. Metodologji të veçantë për përgjegjësinë penale dhe përgjegjësinë shtetërore, në mënyrë që provat për individët të mos ngatërrohen me vlerësimin e dëmit për kompensim dhe restaurim.
  9. Strategji për reparacione, përmes një komisioni të ardhshëm kërkesash, një fondi ndërkombëtar ose një marrëveshjeje të detyrueshme brenda procesit politik me Serbinë.
  10. Lidhjen e deminimit dhe restaurimit të tokës me financimin klimatik dhe zhvillimor, sepse pastrimi i tokës mundëson bujqësi, pyllëzim, menaxhim të ujit, energji të pastër dhe infrastrukturë më rezistente.
  11. Përfshirjen e kësaj dosjeje në politikat klimatike të Kosovës, jo duke e quajtur luftën pa prova “krim klimatik”, por duke e njohur restaurimin e tokës, ujit dhe ekosistemeve si pjesë të adaptimit, sigurisë ushqimore dhe reziliencës së komuniteteve.

Komisioni i së Drejtës Ndërkombëtare i OKB-së tashmë ka miratuar parime për mbrojtjen e mjedisit para, gjatë dhe pas konflikteve të armatosura. Këto parime tregojnë se kujdesi për tokën nuk fillon vetëm kur pushojnë armët dhe nuk mbaron me nënshkrimin e paqes.

Drejtësia duhet ta shohë tërë luftën

Kolonializmi nuk është vetëm marrje e tokës, por edhe kontroll mbi emërtimin e së kaluarës se kush quhet viktimë, çfarë regjistrohet si dëm dhe cila humbje konsiderohet juridikisht e vlefshme.
Drejtësia klimatike e sfidon të njëjtën logjikë, pasi kërkon që popujt me më pak pushtet të mos trashëgojnë pafundësisht dëmet e prodhuara nga aktorë më të fuqishëm.

Kosova nuk duhet ta paraqesë luftën e vitit 1999 si “krim klimatik” pa prova dhe pa kategori juridike. Një pretendim i tillë do ta dobësonte çështjen.

Ajo duhet të bëjë diçka më serioze: të tregojë, me prova, se dhuna ndaj njerëzve, dëbimi, shkatërrimi i pronës, dëmtimi i burimeve dhe kontaminimi i tokës krijuan një barrë të përbashkët që vazhdon të ndikojë në zhvillimin, shëndetin dhe qëndrueshmërinë klimatike të vendit.

Apeli mund të korrigjojë një aktgjykim. Por, vetëm një dosje shtetërore mund ta dokumentojë dëmin e një populli.


Drejtësia që numëron të akuzuarit, por nuk mat tokën; që gjykon individin, por nuk llogarit përgjegjësinë shtetërore; që rindërton murin, por nuk rikthen jetesën, mbetet drejtësi e paplotë.
Pa riparuar njeriun dhe tokën, lufta nuk ka përfunduar plotësisht.

Të pëlqeu artikulli? Shpërndaje:

Një e-mail në javë, pa spam, pa greenwashing

Lajmet dhe verifikimet tona të javës, me fakte dhe prova.