Ujmani nuk është më shumë se liqeni artificial më i madh në Kosovë, pasi që është burim uji për qindra mijëra qytetarë, hallkë jetike e prodhimit të energjisë, mbështetje për bujqësinë dhe industrinë, si dhe një prej aseteve më të rëndësishme të sigurisë kombëtare.
Sipas Bankës Botërore, rehabilitimi dhe mbrojtja e sistemit Ibër–Lepenc sigurojnë furnizim më të qëndrueshëm dhe ujë më cilësor për rreth 500 mijë banorë të pellgut qendror të Kosovës. Një raport i Pacific Northwest National Laboratory, i hartuar për Departamentin amerikan të Energjisë, vlerëson se ujërat e Ujmanit sigurojnë rreth një të tretën e ujit të pijshëm të Kosovës.
Rëndësia e tij, megjithatë, shkon shumë përtej rubinetit. Pa Ujmanin dhe kanalin Ibër–Lepenc do të rrezikoheshin prodhimi i energjisë, veprimtaritë industriale, ujitja e tokave bujqësore dhe funksionimi i një pjese të madhe të ekonomisë së vendit.
Çfarë është Ujmani?
Ujmani është liqen artificial i krijuar nga ndërtimi i digës mbi lumin Ibër, në territorin e komunës së Zubin-Potokut.
Rezervuari ka sipërfaqe prej rreth 11.9 kilometrash katrorë, kapacitet të përgjithshëm prej afërsisht 370 milionë metrash kub ujë dhe kapacitet aktiv prej rreth 350 milionë metrash kub. Diga është rreth 101 metra e lartë, ndërsa hidrocentrali i lidhur me të ka kapacitet të instaluar prej 35 megavatësh.
Pjesa më e madhe e liqenit ndodhet në Kosovë, ndërsa rreth 2.7 kilometra katrorë të sipërfaqes së tij shtrihen në territorin e Serbisë. Lumi Ibër, i cili e furnizon rezervuarin, buron në Mal të Zi, kalon përmes Serbisë, hyn në Kosovë dhe më pas kthehet sërish në Serbi.
Ky konfigurim e bën Ibrin një rrjedhë ujore ndërkufitare dhe e lidh sigurinë e Ujmanit jo vetëm me menaxhimin e brendshëm të Kosovës, por edhe me respektimin e parimeve ndërkombëtare për shfrytëzimin e ujërave të përbashkëta.
Si u ndërtua sistemi Ujman–Ibër-Lepenc?
Sistemi u projektua gjatë periudhës së ish-Jugosllavisë për të shfrytëzuar ujërat e Ibrit në funksion të zhvillimit të Kosovës. Ndërtimi kryesor u zhvillua gjatë viteve 1970, ndërsa diga përfundoi në fund të asaj dekade.
Sipas dokumenteve arkivore të Bankës Botërore, në vitin 1971 u miratua një kredi prej 45 milionë dollarësh për Projektin Shumëfunksional të Ibrit. Kostoja e përgjithshme e projektit në atë kohë vlerësohej në rreth 102.2 milionë dollarë.
Projekti ishte paraparë të siguronte: ujë për ekonomitë familjare, për industrinë dhe minierat, ujitje për tokat bujqësore, prodhim të hidroenergjisë dhe po ashtu ujë për prodhimin e energjisë termike.
Krijimi i rezervuarit solli edhe pasoja sociale. Ngritja e nivelit të ujit përmbyti prona, toka, rrugë dhe pjesë të vendbanimeve përgjatë luginës, duke shkaktuar zhvendosjen e familjeve që kishin jetuar në atë zonë para ndërtimit të liqenit.
Sa qytetarë varen nga Ujmani?
Shifra më e sigurt institucionale është ajo e Bankës Botërore: rreth 500 mijë qytetarë përfitojnë nga furnizimi më i qëndrueshëm dhe cilësor përmes sistemit Ibër–Lepenc në Kosovën qendrore.
Në vlerësime më të gjera publike është përmendur edhe numri prej mbi 700 mijë banorësh. Megjithatë, këto shifra zakonisht përfshijnë një territor më të gjerë dhe ndikimin potencial në të gjithë zinxhirin e ujit dhe energjisë. Për këtë arsye, numri prej 500 mijë banorësh mbetet referenca më e mbështetur nga Banka Botërore për përfituesit e drejtpërdrejtë të sistemit.
Raporti amerikan për mundësitë e shfrytëzimit të burimeve ujore në Ujman e përshkruan Kosovën si thellësisht të varur nga ujërat e këtij rezervuari, të cilat sigurojnë rreth një të tretën e ujit të pijshëm në vend.
Uji i Ujmanit, përmes kanalit Ibër–Lepenc dhe sistemeve rajonale të ujësjellësit, përdoret për furnizimin e:
- Mitrovicës;
- Vushtrrisë;
- Prishtinës;
- Fushë-Kosovës;
- Obiliqit;
- Drenasit;
- zonave të tjera të Kosovës qendrore dhe veriore.
Kjo nuk do të thotë se të gjithë banorët e këtyre komunave furnizohen vetëm nga Ujmani. Prishtina dhe zonat përreth përdorin edhe Batllavën, Badocin dhe burime të tjera. Megjithatë, Ujmani mbetet pjesë thelbësore e sistemit, sidomos përmes fabrikës së trajtimit të ujit në Shkabaj.
Si arrin uji nga liqeni te qytetarët?
Uji nuk kalon drejtpërdrejt nga liqeni në rrjetin e ujësjellësit.
Sipas raportit të Bankës Botërore për Projektin e Sigurisë së Ujit dhe Mbrojtjes së Kanalit, uji fillimisht ruhet në rezervuarin e Ujmanit. Më pas kalon nëpër hidrocentral dhe shkarkohet në rezervuarin kompensues të Pridvoricës. Prej aty devijohet në kanalin Ibër–Lepenc, i cili e bart ujin drejt Kosovës qendrore.
Kanali është rreth 49 kilometra i gjatë dhe përbëhet nga një sistem kompleks kanalesh të hapura e të mbyllura, tunelesh, akueduktesh dhe sifonesh. Uji dërgohet më pas në impiantet e trajtimit, ku përpunohet para se të hyjë në rrjetin e ujit të pijshëm.
Ky zinxhir tregon se siguria e furnizimit nuk varet vetëm nga liqeni, por nga funksionimi i çdo pjese të infrastrukturës që e lidh atë me qytetarët.
Pse Ujmani është jetik për energjinë?
Hidrocentrali i Ujmanit ka kapacitet prej rreth 35 megavatësh. Por rëndësia e rezervuarit për sektorin energjetik është shumë më e madhe sesa energjia që prodhon vetë hidrocentrali.
Uji i sistemit Ibër–Lepenc përdoret për funksionimin dhe ftohjen e termocentraleve Kosova A dhe Kosova B në Obiliq.
Në raportin e Bankës Botërore të publikuar më 2026 për zbatimin e Projektit të Sigurisë së Ujit dhe Mbrojtjes së Kanalit thuhet se këto termocentrale prodhojnë mbi 90 për qind të energjisë elektrike vendore. Raporti amerikan i PNNL-së, i bazuar në të dhënat e periudhës së studimit, e vendoste këtë varësi në rreth 95 për qind të prodhimit të energjisë.
Kjo do të thotë se ndërprerja serioze e ujit nga Ujmani nuk do të krijonte vetëm krizë të furnizimit me ujë të pijshëm. Ajo mund të prekte drejtpërdrejt edhe prodhimin e energjisë elektrike në Kosovë.
Bujqësia dhe industria varen gjithashtu nga ky sistem
Sistemi Ujman–Ibër-Lepenc është ndërtuar si infrastrukturë shumëfunksionale. Përveç furnizimit të qytetarëve dhe sektorit energjetik, uji i tij përdoret për ujitjen e tokave bujqësore dhe për nevojat industriale.
Vlerësimet e publikuara ndër vite kanë treguar se sistemi është projektuar për ujitjen e deri në 20 mijë hektarëve tokë bujqësore. Nga uji i tij kanë përfituar gjithashtu ndërmarrje industriale dhe aktivitete minerare në Kosovën qendrore.
Prandaj, një ndërprerje e zgjatur do të kishte pasoja në disa nivele: nga furnizimi familjar deri te prodhimi i ushqimit, energjia, industria dhe punësimi.
Sulmi i vitit 2024 tregoi cenueshmërinë e sistemit
Më 29 nëntor 2024, një shpërthim në fshatin Varagë të Zubin-Potokut dëmtoi rëndë kanalin Ibër–Lepenc.
Sulmi rrezikoi furnizimin me ujë të disa komunave dhe operimin e termocentraleve. Furnizimi u ndërpre përkohësisht në disa zona, ndërsa institucionet ndërhynë për ta stabilizuar situatën dhe për të realizuar riparime emergjente.
Bashkimi Evropian e dënoi ngjarjen si sulm terrorist dhe akt sabotimi ndaj infrastrukturës kritike. Qeveria e Kosovës e akuzoi Serbinë për organizimin e sulmit, ndërsa Beogradi i mohoi akuzat.
Në dhjetor 2025, Prokuroria Speciale e Kosovës ngriti aktakuzë ndaj tre personave. Sipas njoftimit të Prokurorisë, shpërthimi shkaktoi ndërprerje të furnizimit me ujë të pijshëm, rrezikoi prodhimin e energjisë dhe i shkaktoi ndërmarrjes Ibër–Lepenc dëm prej 376,774.70 eurosh. Në raportimet për dosjen gjyqësore thuhet se një pjesë e provave forenzike është verifikuar edhe me mbështetjen e FBI-së.
Rasti tregoi se cenimi i një pike të vetme të kanalit mund të ketë pasoja për qindra mijëra qytetarë dhe për sektorin kryesor energjetik të vendit.
Deklarata për ndryshimin e rrjedhës së Ibrit
Më 9 gusht 2026, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, deklaroi se ishin angazhuar ekspertë, inxhinierë dhe përfaqësues të sektorit të ndërtimit për të shqyrtuar mundësinë e ndryshimit të rrjedhës së Ibrit.
Ai e lidhi shqyrtimin e kësaj mundësie me zhvillimet politike në veri të Kosovës dhe deklaroi se më pas do të shihej “çfarë do të bëjnë shqiptarët dhe si do të sillen”.
Një ditë më vonë, Vuçiq tha se nuk po kërcënonte askënd dhe e paraqiti çështjen si menaxhim të rrjedhave ujore brenda territorit të Serbisë. Megjithatë, Ibri është lumë ndërkufitar, ndërsa ndërhyrja në sasinë ose rrjedhën e tij mund të prodhojë pasoja për Ujmanin dhe Kosovën.
Nuk është paraqitur publikisht një projekt konkret teknik, lokacioni i ndërhyrjes, vlerësimi i ndikimit apo identiteti i ekspertëve të angazhuar. Prandaj, deri tani bëhet fjalë për një paralajmërim politik dhe jo për një plan teknik të bërë publik.
Si reagoi faktori ndërkombëtar?
Komisioni Evropian kërkoi shmangien e deklaratave dhe veprimeve që nuk ndihmojnë normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Reagimi i BE-së ishte diplomatik dhe nuk përmbante paralajmërim për masa konkrete.
Shqipëria reagoi më drejtpërdrejt. Ministri i Jashtëm, Ferit Hoxha, tha se një rrjedhë ujore ndërkufitare nuk mund të ndryshohet në mënyrë të njëanshme. Ai theksoi se çdo ndërhyrje me ndikim në Kosovë duhet të bazohet në të dhëna shkencore, vlerësim të plotë të ndikimit ndërkufitar dhe konsultim me palën e prekur.
“Uji nuk mund të përdoret si instrument presioni politik dhe as si mjet për të ndëshkuar një vend ose një popullsi tjetër”, deklaroi Hoxha.
Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, deklaroi se burimet ujore brenda territorit të Kosovës nuk i përkasin Serbisë dhe se lumenjtë ndjekin gjeografinë, jo argumentet politike.
Deri më 12 gusht 2026, Shtetet e Bashkuara, NATO/KFOR-i dhe Kombet e Bashkuara nuk kishin publikuar reagime të posaçme zyrtare ndaj deklaratës.
A mund të ndryshohet Ibri pa pasoja juridike?
Një shtet mund të zhvillojë infrastrukturë ujore brenda territorit të vet, por kjo e drejtë nuk është absolute kur bëhet fjalë për një lumë ndërkufitar.
Parimet e së drejtës ndërkombëtare kërkojnë përdorim të drejtë dhe të arsyeshëm të ujërave të përbashkëta, bashkëpunim ndërmjet shteteve dhe parandalim të dëmit të konsiderueshëm ndërkufitar. Një projekt që do të ndikonte në rrjedhën, sasinë ose cilësinë e ujit që arrin në Kosovë do të kërkonte vlerësim shkencor, transparencë dhe konsultim me palët e prekura.
Raporti amerikan për Ujmanin rekomandon bashkëpunim teknik, shkëmbim të të dhënave dhe menaxhim të koordinuar të burimeve ujore. Ai nuk e mbështet përdorimin e njëanshëm të ujit si mjet presioni politik.
Ndryshimet klimatike janë kërcënim shtesë
Rreziku për Ujmanin nuk buron vetëm nga tensionet politike apo sulmet ndaj infrastrukturës.
Ndryshimet klimatike pritet ta rrisin pasigurinë ujore përmes periudhave më të gjata të thatësisë, reshjeve të çrregullta, temperaturave më të larta dhe kërkesës së shtuar për ujë. Infrastruktura e ndërtuar gjatë viteve 1970 përballet gjithashtu me vjetërsim, ndotje, rrëshqitje të dheut, mbeturina dhe humbje gjatë transportimit.
Banka Botërore ka paralajmëruar se Kosova qendrore, megjithëse ka dendësinë më të madhe të popullsisë dhe aktivitetit ekonomik, ka burime të kufizuara ujore dhe varet pothuajse tërësisht nga sistemi Ibër–Lepenc për përmbushjen e nevojave të saj kryesore.
Kjo varësi e bën të domosdoshëm zhvillimin e burimeve alternative, rezervave emergjente dhe sistemeve të avancuara të monitorimit.
Ujmani është çështje e sigurisë kombëtare
Për Kosovën, mbrojtja e Ujmanit duhet të nënkuptojë më shumë sesa ruajtjen fizike të digës.
Nevojiten: monitorim i vazhdueshëm i sasisë dhe cilësisë së ujit; mbrojtje fizike e kanalit Ibër–Lepenc; rehabilitim i infrastrukturës së vjetruar; plane emergjente për ujë dhe energji; burime alternative për termocentralet dhe ujësjellësit; mbrojtje e zonës përreth liqenit nga ndotja dhe ndërtimet e pakontrolluara; transparencë mbi menaxhimin e rezervuarit; dhe bashkëpunim ndërkufitar në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.
Ujmani është burim jete dhe zhvillimi për Kosovën. Rreth 500 mijë qytetarë varen drejtpërdrejt nga sistemi i tij, ndërsa ndikimi ekonomik dhe energjetik shtrihet në një pjesë shumë më të madhe të vendit.
Mbrojtja e Ujmanit nuk është çështje e ujit të pijshëm, energjisë, ushqimit, ekonomisë dhe sigurisë së brezave të ardhshëm.
