Projektligji i ri për Energjinë, i cili tashmë ka kaluar në qeveri dhe në komisionet parlamentare, po konsiderohet si një nga reformat më të rëndësishme në sektorin energjetik në Kosovë. Ndër elementët kyç që sjell ky ligj është mundësia që shteti të ndërhyjë në treg në raste krizash ose kur konstatohet abuzim me çmimet nga operatorët energjetikë, një praktikë që nuk ka qenë e paraparë në kornizën aktuale ligjore.
Deri më tani, përcaktimi i çmimit të energjisë elektrike ka qenë kompetencë ekskluzive e Zyra e Rregullatorit të Energjisë. Megjithatë, me projektligjin e ri, një pjesë e këtyre kompetencave kalon edhe te Ministria e Ekonomisë, e cila mund të ndërhyjë në raste të caktuara, kur vlerësohet se janë shkelur të drejtat e konsumatorëve ose është rrezikuar interesi publik.
Në qendër të këtij ndryshimi qëndron Neni 22 i projektligjit, i cili rregullon “Obligimin e Shërbimit Publik”. Ky mekanizëm i jep shtetit të drejtën të vendosë detyrime të drejtpërdrejta ndaj kompanive të energjisë për të garantuar furnizim të sigurt, cilësor dhe me çmime të përballueshme. Në raste të veçanta, këto ndërhyrje mund të bëhen edhe jashtë procedurave të zakonshme, kur kërkohet reagim i menjëhershëm për mbrojtjen e interesit të përgjithshëm.
Projektligji parashikon që masa të tilla mund të ndërmerren gjatë krizave energjetike të shpallura, në situata kur rrezikohet furnizimi, apo kur tregu dështon të funksionojë në mënyrë të drejtë. Në këto raste, institucionet mund të ndërhyjnë edhe në çmimin e energjisë elektrike, si pjesë e masave të jashtëzakonshme.
Një tjetër element thelbësor i këtij ligji është garantimi i furnizimit universal. Kjo nënkupton që çdo konsumator duhet të ketë qasje në energji elektrike, pavarësisht nëse furnizimi është ekonomikisht i favorshëm për operatorët. Ky mekanizëm synon të mbrojë veçanërisht kategoritë më të cenueshme, duke përfshirë familjet me të ardhura të ulëta dhe komunitetet në zona të izoluara.
Në të njëjtën kohë, projektligji kërkon që çdo obligim i vendosur ndaj kompanive të energjisë të jetë i qartë, transparent dhe jodiskriminues, me qëllim që të shmangen favorizimet dhe të ruhet konkurrenca në treg.
Aktualisht, projektligji ka kaluar në Komisionin për Ekonomi të Kuvendit dhe pritet të dalë në seancë plenare për miratim nga deputetët. Sipas ministres së Ekonomisë, Artane Rizvanolli, ky ligj synon të rrisë mbrojtjen e konsumatorëve dhe të përafrojë sektorin energjetik me standardet e Bashkimit Evropian.
Rizvanolli ka theksuar se projektligji i ri është më i qartë dhe më i detajuar krahasuar me ligjin aktual, duke vendosur theks të veçantë te të drejtat e qytetarëve dhe bizneseve. Sipas saj, ndryshe nga ligji ekzistues që bazohet në pakon e tretë të energjisë dhe përcakton vetëm rregullat bazë të organizimit të sektorit, ky projektligj shkon më tej duke trajtuar çështje konkrete që prekin drejtpërdrejt konsumatorët.
Ajo ka shtuar se ligji ka karakter kornizë dhe përcakton parimet e përgjithshme të sektorit energjetik, ndërsa rregullimi i detajuar realizohet përmes ligjeve sektoriale dhe akteve nënligjore. Në këtë kontekst, projektligji është hartuar në përputhje me acquis të Bashkimit Evropian, duke transpozuar pjesërisht direktivat dhe rregulloret që lidhen me tregun e brendshëm të energjisë dhe qeverisjen klimatike.
Megjithatë, diskutimi në Komisionin për Ekonomi është shoqëruar me kritika të forta nga deputetët e opozitës, të cilët kanë ngritur shqetësime për centralizim të kompetencave dhe për dobësim të rolit të Zyra e Rregullatorit të Energjisë. Sipas tyre, ndërhyrja e ministrisë në treg mund të cenojë pavarësinë e rregullatorit dhe të krijojë hapësirë për ndikim politik në një sektor që kërkon stabilitet dhe neutralitet institucional.
Në këtë mënyrë, projektligji për Energjinë po vendoset në qendër të një debati më të gjerë, ku përplasen dy qasje: ajo e rritjes së rolit të shtetit për mbrojtjen e konsumatorëve dhe ajo e ruajtjes së pavarësisë së tregut dhe institucioneve rregullatore. Vendimi përfundimtar në Kuvend pritet të përcaktojë jo vetëm drejtimin e sektorit energjetik, por edhe balancën mes ndërhyrjes publike dhe funksionimit të tregut në Kosovë.
