Në shumë kuzhina moderne, komoditeti është bërë standard: tigane që nuk ngjiten, enë që pastrohen lehtë dhe materiale rezistente ndaj temperaturave të larta. Por pas kësaj lehtësie fshihet një kategori kimikatesh që po tërheqin gjithnjë e më shumë vëmendjen e shkencës dhe institucioneve globale: PFAS, të njohura si “kimikatet e përjetshme”.
Sipas European Environment Agency, PFAS (substanca per- dhe polifluoroalkilike) janë një grup prej mijëra përbërjesh sintetike që përdoren për vetitë e tyre rezistente ndaj ujit, yndyrës dhe nxehtësisë. Këto substanca nuk shpërbëhen lehtë në mjedis apo në trupin e njeriut, prandaj quhen “të përjetshme”.
Nga industria në kuzhinën tonë
Fillimisht të zhvilluara për përdorim industrial në vitet 1940, PFAS janë përdorur në një gamë të gjerë produktesh: nga paketimet ushqimore dhe tekstilet, deri te shkumat kundër zjarrit. Megjithatë, një nga burimet më të zakonshme të ekspozimit të përditshëm mbeten enët e gatimit me shtresë jo-ngjitëse.
Sipas U.S. Environmental Protection Agency, disa produkte të vjetra të veshura me materiale si tefloni mund të përmbajnë ose të kenë përdorur PFAS gjatë prodhimit. Kur këto sipërfaqe dëmtohen ose ekspozohen ndaj temperaturave shumë të larta, ekziston mundësia që të lirojnë substanca të dëmshme në ajër ose në ushqim.
Edhe pse industria ka bërë përpjekje për të reduktuar përdorimin e disa prej këtyre përbërjeve, sipas studimeve të fundit, shumë alternativa ende i përkasin të njëjtës familje kimike dhe kanë karakteristika të ngjashme.
Si hyjnë PFAS në trupin tonë
Ekspozimi ndaj PFAS nuk ndodh vetëm përmes enëve të kuzhinës, por ato përbëjnë një burim të rëndësishëm. Sipas World Health Organization, këto substanca mund të hyjnë në trup përmes:
- Ushqimit të përgatitur në sipërfaqe të kontaminuara;
- Ujit të pijshëm të ndotur;
- Ajrit (në rast të ngrohjes së lartë të enëve);
- Kontaktit me produkte të përditshme;
Ajo që e bën situatën më shqetësuese është fakti se PFAS grumbullohen në trup me kalimin e kohës dhe nuk eliminohen lehtë.
Çfarë thotë shkenca për ndikimin në shëndet
Studimet e viteve të fundit kanë lidhur ekspozimin ndaj PFAS me një sërë problemesh serioze shëndetësore. Sipas European Food Safety Authority, këto substanca mund të ndikojnë në sistemin imunitar, duke ulur përgjigjen e trupit ndaj vaksinave dhe infeksioneve.
Një nga shqetësimet kryesore është ndikimi në sistemin hormonal. PFAS konsiderohen si disruptorë endokrinë, që do të thotë se mund të ndërhyjnë në funksionimin normal të hormoneve. Kjo lidhet me çrregullime të fertilitetit, zhvillimit dhe metabolizmit.
Sipas U.S. Environmental Protection Agency, ekspozimi afatgjatë ndaj PFAS është lidhur gjithashtu me:
- Rritje të rrezikut për disa lloje kanceri (sidomos të veshkave dhe testikujve);
- Probleme me mëlçinë;
- Rritje të kolesterolit;
- Zhvillim të çrregulltë tek fëmijët.
Një raport i European Environment Agency thekson se ndikimi i PFAS nuk është vetëm individual, por edhe kolektiv, pasi këto substanca ndotin ujërat, tokën dhe zinxhirin ushqimor.
Një problem që shkon përtej kuzhinës
Ndryshe nga shumë ndotës të tjerë, PFAS nuk qëndrojnë vetëm në një vend. Ato qarkullojnë në mjedis dhe janë gjetur në ujëra të pijshëm, në tokë dhe madje në trupin e shumicës së njerëzve në botë.
Sipas European Environment Agency, pastrimi i këtyre substancave nga mjedisi është jashtëzakonisht i vështirë dhe i kushtueshëm, duke e bërë parandalimin strategjinë më efektive.
Kjo e vendos çështjen e PFAS në një kontekst më të gjerë, nuk është vetëm një çështje konsumatori, por një sfidë e politikave publike dhe rregullimit industrial.
Çfarë mund të bëjmë në përditshmëri
Ndërsa përgjegjësia kryesore bie mbi industrinë dhe institucionet, individët mund të ndërmarrin disa hapa për të reduktuar ekspozimin.
Shmangia e enëve të dëmtuara jo-ngjitëse dhe përdorimi i alternativave si çeliku inox, qelqi ose gize mund të jetë një hap i rëndësishëm. Po ashtu, evitimi i temperaturave shumë të larta gjatë gatimit në enë jo-ngjitëse ndihmon në reduktimin e rrezikut.
Sipas European Food Safety Authority, ndërgjegjësimi dhe informimi janë elementë kyç për të mbrojtur shëndetin publik në lidhje me PFAS.
PFAS janë një shembull i qartë i mënyrës se si inovacioni industrial, pa rregullim të mjaftueshëm, mund të krijojë pasoja afatgjata për shëndetin dhe mjedisin. Ato janë të padukshme, të qëndrueshme dhe të përhapura, si një kombinim që i bën veçanërisht të rrezikshme.
Në një kohë kur shëndeti publik lidhet gjithnjë e më shumë me cilësinë e mjedisit dhe produkteve që përdorim, PFAS na kujtojnë se jo çdo gjë që është praktike është edhe e sigurt.
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme që duhet të bëjmë sot nuk është “sa e lehtë është të gatuash?”, por “çfarë po hyn në trupin tonë pa e ditur?”.
